Denizler neden tuzludur?
Milyarlarca yildir yagmur ve sel sulari kayaçlarin bünyesindeki tuzu asindirip çözmektedir. Sel sularinin beraberinde tasidigi bu tuzlar denizlere ve batakliklara tasinmaktadir. Iste deniz tuzlulugunun kaynagi tasinan bu malzemedir. Denizlerde ki suyun bir kisminin sürekli buharlasmasi tuz oranin sabit kalmasina neden olmaktadir. Ancak her denizin tuzluluk derecesi buharlasmaya dolayisiyla da bulundugu enleme göre farklilik göstermektedir.

Denizler
Yerkürenin yaklaşık dörtte üçü deniz sularıyla kaplıdır. Bunun önemli bir bölümü Güney Yarıküre'de yer alır. Kıtaların arasında Büyük Okyanus, Atlas Okyanusu ve Hint Okyanusu bulunur. Bunların kıtaların içine girmiş ya da arasında kalmış parçalarına da kenar denizi adı verilir. Deniz suyunda görülen hareketlere akıntılar, gelgit ve rüzgarlar yol açar.

Deniz Suyu
Karaların üstündeki sularla deniz suyu arasındaki en önemli ayrım içerdikleri tuz oranında görülür. Deniz suyunun tuzluluğu okyanuslarda ortalama binde 35’tir, yani 1.000 gr suda 35 gr tuz bulunur. Buna yüzde 88,8 oranındaki klo bileşimleri neden olur; en büyük pay da yüzde 77,7 ile sodyum klorüre, yani sofra tuzuna aittir. Deniz suyunda çözülmüş halde magnezyum klorür, magnezyum sülfat, potasyum klorür, potasyum sülfat, kalsiyum karbonat ve kalsiyum sülfat ile çeşitli brom bileşikleri de bulunur. Bir denizin tuzluluk oranı buharlaşmaya ve o denize karışan tatlı sulara bağlı olarak değişebilir.
Az sayıda akarsuyun döküldüğü ve buharlaşmanın yüksek olduğu Kızıldeniz gibi denizlerde tuzluluk oranı binde 40’a, hatta daha yukarı çıkabilir. Buna karşılık Baltık Denizi gibi buharlaşmanın görece az, dökülen ırmakların da fazla olduğu yerlerde tuzluluk oranı binde 3-20 arasında değişir.
Güneş ışınları denizleri de ısıtır. Onun için, özellikle Ekvator çevresinde deniz yüzeyindeki suyun sıcaklığı 30 dereceye kadar çıkabilir. Kutuplara doğru ise sıcaklık düşer ve su, tuzluluk oranına göre –1 ile –1,9 dereceler arasında donar.
Deniz Sularının Hareketi
Rüzgar, gelgit ve akıntılar deniz suyunda hareketlere yol açar.
Rüzgarlar ve fırtınalar denizde yalnızca dalgaların oluşmasına yol açmakla kalmaz, aynı zamanda denizin 100 m derinliğine kadar inebilen etkileriyle akıntılara da neden olabilir. Muson ya da alize gibi sürekli esen rüzgarlar dünyanın dönmesine de bağlı olarak, Kuzey Yarıküre’de sağa, Güney Yarıküre’de de sola doğru yol alan akıntılar oluştururlar. Suyun tuzluluk oranı ile sıcaklığına bağlı olarak deniz suyu yoğunluğunda ortaya çıkan farklılıklar da akıntılara neden olabilir. Bunun sonucunda Humboldt gibi soğuk ve Gulf Stream gibi sıcak su akıntıları ortaya çıkar ve bunlar çevrelerindeki iklim koşullarını da etkiler. Akıntılar nedeniyle bir yerden boşalan suyun yerine ya yüzeyden ya da denizin altından karşı akıntıyla yeni su kütleleri gelir ve böylece deniz suyunda sürekli bir hareket görülür.
Deniz suyu hareketlerine yol açan bir başka etken de gelgittir. Gelgit Ay ile Güneş’in deniz suyu üstündeki çekim gücünden kaynaklanır. Dünya’nın dönmesi ile ortaya çıkan merkezkaç gücü de onlara katılır. Dünya’nın Ay’a dönük yüzündeki sular kabarırken, öteki yerdekiler alçalır. Ay, Dünya çevresinde dolaştıkça kabarma bölgesi de yer değiştirir. Ay, Dünya’nın herhangi bir yerine göre tam çevrimini 24 saat 50 dakikada tamamladığından, yarım günlük gelgit periyodunun süresi 12,5 saattir. Aynı biçimde Güneş de 24 saatlik günlük gelgitlere neden olur. Güneş’in kütlesel çekim kuvvetinin Ay’ınkinin yüzde 46’sı kadar olduğu saptanmıştır. Dünya, Ay ve Güneş üçlüsünün konumlarına göre gelgit kabarmaları ya da alçalmaları ortaya çıkar. Bu gökcisimlerinin üçü de aynı doğru üstündeyse Ay ve Güneş’in çekim kuvvetleri birbirine eklenir. Ama bir dik açı oluşturacak biçimde dururlarsa, Ay ile Güneş’in çekim kuvvetleri birbirlerini zayıflatır. Gelgit olaylarının etkileri karaların konumuna göre değişir. Örneğin kıyılarda, özellikle de ırmak ağızlarında haliçler oluşabilir ya da sular yükseldiği sırada fırtına çıkmasıyla su baskınları ortaya çıkabilir.
Deniz Tabanı
Deniz tabanının profiline bakılacak olursa 200 m’ye kadar yavaş yavaş alçaldığı görülür. Bu noktadan sonra birden hızlı bir düşüşün gözlendiği kıta sahanlığı başlar. Derin denizlerin derinliği 4.000-6.000 m arasında değişir. Burada ayrıca daha derinlere inen çukurlar da vardır. Bu çukurlara örnek olarak derinliği 11.034 m olan Mariana Çukuru verilebilir. Ayrıca okyanusların ortasında okyanus sırtı olarak bilinen, yaklaşık 1.500 km genişliğinde bir deniz altı dağ zinciri uzanır. Bunların zaman zaman su yüzüne kadar çıkan uzantıları, Asor Adaları’nda olduğu gibi, adalar zinciri oluşturur. Okyanus sırtının her iki yanında 20-50 km genişliğindeki çöküntü alanları uzanır. Bu çöküntü alanlarından tabana doğru yükselen magma okyanus tabanının yenilenmesine yol açar. Okyanusların tabanındaki sırt ve çöküntü sistemleri yerkabuğunu oluşturan levhaların tektonik hareketlerinin ve kıtaların sürüklenmesinin bir sonucudur. Deniz tabanının profili adalardan, çukurlardan, hendeklerden, platolardan ve başka yükseltilerden oluşur.
Deniz tabanı pek çok çökeltinin yanı sıra, magmanın oluşturduğu korkayaçlarla kaplıdır. Deniz altındaki yanardağların püskürttüğü lavlardan oluşan tipik bir kayaç türü de yastık kayaçtır. Bu kayaçların yastık biçimindeki görünümü lavların su altında çok hızlı bir biçimde soğuyarak katılaşmasından kaynaklanır. Deniz tabanındaki yanardağların püskürmesi, Kızıldeniz’de olduğu gibi mineral yataklarının oluşmasına da yol açabilir. Derin denizlerin bir özelliği de manganez içeren yumrulardır. Bunlar geçen yüzyılın sonundaki Challenger Araştırma Seferi sırasında bulunmuştur. Okyanus tabanının yaklaşık yüzde 10’unu kapladığı sanılan bu manganez-demir bileşiklerinin çapı birkaç santimetreden birkaç metreye kadar değişebilir. Bu yumruların bin yılda 0,1-1 mm kadar büyüdüğü bilinmekle birlikte ortaya çıkış nedenleri bugüne değin açıklanamamıştır. Deniz tabanını kaplayan bir başka madde de tortullardır. Bunların başında deniz tabanının yaklaşık yüzde 28’ini kaplayan derin deniz killeri gelir. Ayrıca ışınlılar, denizkelebekleri ve diyatomeler gibi ölmüş mikroorganizmaların oluşturduğu bir çamur katmanı da derin deniz diplerinde birikmiştir. Karaya yakın sığ suların tabanlarında ince parçalı tortulların yanı sıra, daha iri parçalı kum ve çakıllarla mercan resifleri görülür.

Denizler
Yerkürenin yaklaşık dörtte üçü deniz sularıyla kaplıdır. Bunun önemli bir bölümü Güney Yarıküre'de yer alır. Kıtaların arasında Büyük Okyanus, Atlas Okyanusu ve Hint Okyanusu bulunur. Bunların kıtaların içine girmiş ya da arasında kalmış parçalarına da kenar denizi adı verilir. Deniz suyunda görülen hareketlere akıntılar, gelgit ve rüzgarlar yol açar.

Deniz Suyu
Karaların üstündeki sularla deniz suyu arasındaki en önemli ayrım içerdikleri tuz oranında görülür. Deniz suyunun tuzluluğu okyanuslarda ortalama binde 35’tir, yani 1.000 gr suda 35 gr tuz bulunur. Buna yüzde 88,8 oranındaki klo bileşimleri neden olur; en büyük pay da yüzde 77,7 ile sodyum klorüre, yani sofra tuzuna aittir. Deniz suyunda çözülmüş halde magnezyum klorür, magnezyum sülfat, potasyum klorür, potasyum sülfat, kalsiyum karbonat ve kalsiyum sülfat ile çeşitli brom bileşikleri de bulunur. Bir denizin tuzluluk oranı buharlaşmaya ve o denize karışan tatlı sulara bağlı olarak değişebilir.
Az sayıda akarsuyun döküldüğü ve buharlaşmanın yüksek olduğu Kızıldeniz gibi denizlerde tuzluluk oranı binde 40’a, hatta daha yukarı çıkabilir. Buna karşılık Baltık Denizi gibi buharlaşmanın görece az, dökülen ırmakların da fazla olduğu yerlerde tuzluluk oranı binde 3-20 arasında değişir.
Güneş ışınları denizleri de ısıtır. Onun için, özellikle Ekvator çevresinde deniz yüzeyindeki suyun sıcaklığı 30 dereceye kadar çıkabilir. Kutuplara doğru ise sıcaklık düşer ve su, tuzluluk oranına göre –1 ile –1,9 dereceler arasında donar.
Deniz Sularının Hareketi
Rüzgar, gelgit ve akıntılar deniz suyunda hareketlere yol açar.
Rüzgarlar ve fırtınalar denizde yalnızca dalgaların oluşmasına yol açmakla kalmaz, aynı zamanda denizin 100 m derinliğine kadar inebilen etkileriyle akıntılara da neden olabilir. Muson ya da alize gibi sürekli esen rüzgarlar dünyanın dönmesine de bağlı olarak, Kuzey Yarıküre’de sağa, Güney Yarıküre’de de sola doğru yol alan akıntılar oluştururlar. Suyun tuzluluk oranı ile sıcaklığına bağlı olarak deniz suyu yoğunluğunda ortaya çıkan farklılıklar da akıntılara neden olabilir. Bunun sonucunda Humboldt gibi soğuk ve Gulf Stream gibi sıcak su akıntıları ortaya çıkar ve bunlar çevrelerindeki iklim koşullarını da etkiler. Akıntılar nedeniyle bir yerden boşalan suyun yerine ya yüzeyden ya da denizin altından karşı akıntıyla yeni su kütleleri gelir ve böylece deniz suyunda sürekli bir hareket görülür.
Deniz suyu hareketlerine yol açan bir başka etken de gelgittir. Gelgit Ay ile Güneş’in deniz suyu üstündeki çekim gücünden kaynaklanır. Dünya’nın dönmesi ile ortaya çıkan merkezkaç gücü de onlara katılır. Dünya’nın Ay’a dönük yüzündeki sular kabarırken, öteki yerdekiler alçalır. Ay, Dünya çevresinde dolaştıkça kabarma bölgesi de yer değiştirir. Ay, Dünya’nın herhangi bir yerine göre tam çevrimini 24 saat 50 dakikada tamamladığından, yarım günlük gelgit periyodunun süresi 12,5 saattir. Aynı biçimde Güneş de 24 saatlik günlük gelgitlere neden olur. Güneş’in kütlesel çekim kuvvetinin Ay’ınkinin yüzde 46’sı kadar olduğu saptanmıştır. Dünya, Ay ve Güneş üçlüsünün konumlarına göre gelgit kabarmaları ya da alçalmaları ortaya çıkar. Bu gökcisimlerinin üçü de aynı doğru üstündeyse Ay ve Güneş’in çekim kuvvetleri birbirine eklenir. Ama bir dik açı oluşturacak biçimde dururlarsa, Ay ile Güneş’in çekim kuvvetleri birbirlerini zayıflatır. Gelgit olaylarının etkileri karaların konumuna göre değişir. Örneğin kıyılarda, özellikle de ırmak ağızlarında haliçler oluşabilir ya da sular yükseldiği sırada fırtına çıkmasıyla su baskınları ortaya çıkabilir.
Deniz Tabanı
Deniz tabanının profiline bakılacak olursa 200 m’ye kadar yavaş yavaş alçaldığı görülür. Bu noktadan sonra birden hızlı bir düşüşün gözlendiği kıta sahanlığı başlar. Derin denizlerin derinliği 4.000-6.000 m arasında değişir. Burada ayrıca daha derinlere inen çukurlar da vardır. Bu çukurlara örnek olarak derinliği 11.034 m olan Mariana Çukuru verilebilir. Ayrıca okyanusların ortasında okyanus sırtı olarak bilinen, yaklaşık 1.500 km genişliğinde bir deniz altı dağ zinciri uzanır. Bunların zaman zaman su yüzüne kadar çıkan uzantıları, Asor Adaları’nda olduğu gibi, adalar zinciri oluşturur. Okyanus sırtının her iki yanında 20-50 km genişliğindeki çöküntü alanları uzanır. Bu çöküntü alanlarından tabana doğru yükselen magma okyanus tabanının yenilenmesine yol açar. Okyanusların tabanındaki sırt ve çöküntü sistemleri yerkabuğunu oluşturan levhaların tektonik hareketlerinin ve kıtaların sürüklenmesinin bir sonucudur. Deniz tabanının profili adalardan, çukurlardan, hendeklerden, platolardan ve başka yükseltilerden oluşur.
Deniz tabanı pek çok çökeltinin yanı sıra, magmanın oluşturduğu korkayaçlarla kaplıdır. Deniz altındaki yanardağların püskürttüğü lavlardan oluşan tipik bir kayaç türü de yastık kayaçtır. Bu kayaçların yastık biçimindeki görünümü lavların su altında çok hızlı bir biçimde soğuyarak katılaşmasından kaynaklanır. Deniz tabanındaki yanardağların püskürmesi, Kızıldeniz’de olduğu gibi mineral yataklarının oluşmasına da yol açabilir. Derin denizlerin bir özelliği de manganez içeren yumrulardır. Bunlar geçen yüzyılın sonundaki Challenger Araştırma Seferi sırasında bulunmuştur. Okyanus tabanının yaklaşık yüzde 10’unu kapladığı sanılan bu manganez-demir bileşiklerinin çapı birkaç santimetreden birkaç metreye kadar değişebilir. Bu yumruların bin yılda 0,1-1 mm kadar büyüdüğü bilinmekle birlikte ortaya çıkış nedenleri bugüne değin açıklanamamıştır. Deniz tabanını kaplayan bir başka madde de tortullardır. Bunların başında deniz tabanının yaklaşık yüzde 28’ini kaplayan derin deniz killeri gelir. Ayrıca ışınlılar, denizkelebekleri ve diyatomeler gibi ölmüş mikroorganizmaların oluşturduğu bir çamur katmanı da derin deniz diplerinde birikmiştir. Karaya yakın sığ suların tabanlarında ince parçalı tortulların yanı sıra, daha iri parçalı kum ve çakıllarla mercan resifleri görülür.

DENİZ VE KIYI KİRLİLİĞİ
Deniz kirliliği çevre kirliliğinin bir parçasıdır. Denizlerin dezavantajı, kara, nehir, göl, atmosfer gibi ortamlara atılan hemen hemen her tür kirleticinin bir şekilde denizlerde sonlanmasıdır. Malzeme üretim ve kullanımı ile enerji üretimi sonucu denizlere binlerce madde girmektedir. Bunların bir kısmı içlerinde klorür bulunduran pestisidler yapay radyoaktif maddeler, gibi insan yapısı olup denizlere tamamen yabancıdır. Diğer kısmı ise, denizlerde doğal olarak bulunan maddeler olmasına. karşın, kurşun örneğinde olduğu gibi girdi fazlalığı sebebiyle doğal dengeleri bozulmaktadır. Denizlere bırakılan maddelerin dolaylı ve dolaysız etkileri, insan dahil, canlıların ölümü ile sonuçlanabilmektedir. Deniz içinde bulunan canlı cansız bir çok öğeden oluşan eko sistemde üretici, tüketici, çürütücü, canlıların faaliyetleri çevrenin fiziksel ve kimyasal özelliklerinden etkilenirler. Bunlar çevredeki değişimlere uyacak önlemler alırlar. Bu çerçevede çok büyük ve köklü değişme ve bozulmaların önlenmesi için, doğa kendi kendine bir dizi savunma mekanizması geliştirmiştir. Denizlerde bu savunma ve kendini yenileme, temizleme mekanizması çok güçlüdür. Fakat doğal dengenin insan eliyle bozulduğu savunma mekanizmasının yetersiz ve güçsüz kaldığı bölgelerde deniz ve kıyı kirliliği karşımıza çıkmaktadır.
Türkiye'nin deniz kıyılarının uzunluğu, 8300 km'den fazladır. Deniz kaynaklan ise, ilerisi için ümit vericidir. Mesela: Protein gereksiniminin karşılanmasında önemli yeri olan balık üretimi, yılda ortalama 511.526 ton olup, % 86"ı Karadeniz'dendir. Ülke beslenmesinde ve deniz taşımacılığında çok önemli yeri olan Akdeniz, Ege, Marmara ve Karadeniz'in insan faaliyetlerinden çok fazla etkilenmiş olmalarının sebepleri:
1-      Kapalı deniz olmaları,
2-      Medeniyetin ilk geliştiği bölgede bulunmalarıdır.
            Kapalı deniz olmaları, su yenilenme zamanının uzun olmasına ve dolayısı ile denize giren atıkların ortamda uzun süre kalmasına sebep olmaktadır. Medeniyetin erken gelişmesi, denizleri çevreleyen ülkelerde doğal çevrenin erken bozulmasına ve denizlerin erken kirlenmesine sebep olmaktadır. Nitekim, tarım ve madenciliğin Akdeniz kıyılarında, tarih boyunca varlığı, ormanları yok etmiş ve ayrıca metal kirlenmesini ön plana çıkarmıştır. Yakın tarihte ise sanayi ve turizmdeki gelişmeler, Akdeniz'in kirlenmesini daha da kritik bir boyuta ulaştırmıştır.
Sanayi, deniz taşımacılığı, şehirleşme ve turizmin gerekli kurallara uyulmadan yapılması, kıyılarımızda ve özellikle körfezlerde onarılması imkansız zararlara yol açmıştır. Akdeniz'de: İskenderun Körfezi, Ege’de İzmir körfezi, Marmara'da hemen hemen tüm körfezler, Karadeniz’de Trabzon limanı ve çevresi aşın kirliliğe örnek verilebilir. İstanbul'da Haliç kirlendikten sonra temizlenmesi için harcana para, insan gücü ve diğer giderlerin bedeli çok büyüktür ve bütün gayret ve masraflara rağmen Haliç, hiçbir zaman I5. Yüzyıldaki doğasına döndürülemeyecektir. Bu gelişmelerin başlıca sebepleri, Türkiye'yi çevreleyen denizlerin birikim niteliklerinden kaynaklanmaktadır.
             Türkiye'yi çevreleyen denizlerin her biri diğerinden az veya çok ayrılmış durumdadırlar. Karadeniz ile Marmara Denizi arasıdaki bağlantı, İstanbul Boğazı ve bu boğazın iki ucunda bulunan, 36 m ve 56 m derinlikte yer alan eşiklerle büyük çapta kısıtlanmıştır. Marmara denizi ile Ege denizi arasında ise, dar ve sığ Çanakkale Boğazı sözü edilen kısıtlamayı meydana getirmiştir. Ege denizi üzerinde Girit, Rodos ve diğer bazı Ege adalarının yer aldığı Anadolu ile Mora Yarım adaları arasında uzanan bir eşikle Akdeniz'in diğer bölümlerinden ayrılmaktadır. Akdeniz ise, Atlas okyanusundan dar ve sığ Cebelitarık Boğazı ile, Hint Okyanusundan da insan yapısı Süveyş Kanalı sığlıkları ile ayrılmaktadır.
               Bu kısıtlanmalar, denizler arasındaki su alışverişini geniş çapta etkilediğinden, bu kesimlere boşaltılan atıkların seyreltilmesi ve uzaklaştırılması imkanlarını da sınırlamış olmaktadır. Bu kısıtlanmanın yarattığı diğer bir etkide su kütleleri arasındaki düşey karışımın belirli bir derinlikten sonra durmasıdır. Bu dunun da kirleticilerin bir bölümünün belirli tabakalarda kalmasına ve birikimin giderek artmasına neden olmaktadır. KIYI KENTLERİMİZİN SORUNLARI
Kıyı; deniz, tabii sunu göl ve akarsularda taşkın durumları dışında, suyun karaya değdiği noktadan sonraki kara yönünde su hareketlerini oluştuğu kumluk, çakıllık, kayalık, taşlık, sazlık, bataklık vb. alanlardır.
Karadeniz, Marmara ve Akdeniz tarafından sanlı olan Anadolu Yarımadası, Asya kıtasından batıya doğru bir burun gibi uzanır. Bu yarımadayı binlerce kilometre uzunlukta bir kıyı şeridi çevreler 8.333 km'lik toplam kıyı şeridi uzunluğu ile Türkiye Avrupa ülkelinin içinde en uzun kıyı şeridi sahip ülkelerden biridir. Bunun  6,480 km’sini Anadolu Kıyısı, 786 km’sini Trakya Kıyısı, 1,067 km’sini Adalar Kıyısı oluşturur.
Kıyıları Kirleten Faaliyetler
1)      Kıyı bölgelerinde nüfus artışının yarattığı plansız kentleşme
2)      Turizmin hızlı gelişmesi sonucu doğal ve tarihsel alanların korunamaması,
3)      Kıyı alanlarında yer alan faaliyetlerin teknik altyapı ve sosyal altyapı yetersizlikleri,
4)      Kentleşmenin etkin bir biçimde kontrol altına alınamaması ve çevreyi korumak amacıyla yeterli kentsel hizmet ve altyapı sağlanamaması,
5)      Hızlı ve düzensiz kentleşme sonucunda plansız kentsel alanlar, doğal değere sahip alanlar üzerinde dağınık yapılaşmalar, doğal alanların tahribi, görünüm bozulması ve su kaynaklan üzerinde aşın talep,
6)      Atık suların kıyılara deşarj edilmesinin kıyıların rekreasyon amaçlı kullanım değerini düşürmesi.
7)      Deniz sularının kirlenmesi neticesinde deniz canlılarının yok olması ve ekolojik bütünlüğün bozulması,
      Kumsal boyunca dolgu yapılarak konut ve turistik tesislerin inşa edilmesi,
9)      Mevcut kanalizasyon tesislerin yeterli seviyeye getirilmemesi, deşarj noktasından önce gerekli arıtımın yapılmaması ve talebin mevcut kapasiteyi aşması,
10)  Uluslararası taşımacılık yapan gemilerin yarattığı kirlilik,
11)  Balıkçılık ve balık çiftliklerinden kaynaklanan kirlilik,
12)  Su kaynağı, teknelerin motor gürültüleri, araçların gürültüleri gibi aktivitelerden kaynaklanan gürültü kirliliği,
13)  Petrol çıkarımı, dip taraması, maden işletilmesi, sintine ve balast sularının denize boşaltımı gibi deniz aktivitelerinden kaynaklanan kirliliklerdir.
Kıyıların Çevre Sorunlarına Çözüm Önerileri
Yukarıda sayılan kirlilik faaliyetlerinin önlenebilmesi için gerekli çözüm önerileri ise;
1)      Mevcut kanunlardaki çakışmalar ve çelişkiler gözden geçirilmeli ve kıyı alanları yönetimi yazýlýmında yetki ve sorumluluk kargaşası ortadan kaldırılmıştır.
2)      Kıyı alanlarının planlama anlayışı değiştirilmeli, merkez, bölge ve yerel düzeylerde görev-yetki paylaşımı yeniden tasarlanmalıdır.
3)      Hem belediye imar planlaması, hem de alt yapı oluşumunun kentsel büyümeyle uyum sağlayacak şekilde planlanması ve denetlenmesi gereklidir.
4)      Turistik yörelerdeki inşaat ve yapı ruhsat harçları yükseltilerek, Belediyelere ek gelir oluşturulmalıdır. Böylece kıyı alanlarının hızlı yapılaşmasına kısıtlama getirilmiş olur.
5)      Kıyı boyunca yer alan plajların su kalitesini izlemeye yönelik düzenli bir yazýlým oluşturulmalıdır. Plajlar kirlilik derecelerine göre sıralanmalı ve sonuçlar yayınlanmalıdır.
6)      Kıyı bölgelerinde yaşayan bozulma sürecinin halk sağlığı ve çevre üzerinde yaratacağı tehditlere ilişkin kamuoyunun bilinçlendirilmesini sağlamaya yönelik acil ve pratik önlemler alınmalıdır.
7)      Kıyı alanlarının doğal ve yapılı çevresinin tüm değerlerini ve özelliklerini ortaya koyan bir kıyı bilgi bankası kurularak, veri tabanı oluşturulmalı, gelecekteki yönetim kararlarına esas oluşturacak bilgileri sağlayacak Kıyı Kaynak Envanteri çıkarılmalıdır.
      Devlet bütçesinden belediyelere verilmekte olan payların dağıtımında, kıyılardaki ve turistik yörelerdeki belediyeler, daha büyük pay sahibi olmalıdır.
9)      Kıyı yerleşmelerinde, kirletenlerden ek vergi alınmalıdır.
10)  Kitle iletişim araçlarından yararlanarak kıyı alanlarının korunması doğrultusunda eğitim ve tanıtım çalışmaları yapılmalıdır.
11)  Kıyıya paralel yani kıyılan tümüyle kapatan yapılaşma biçimi değiştirilerek, kıyıya dik gelişen ve doğa ile bütünleşen yapılaşma hedeflenmelidir.
12)  Sahil kesimlerini ve deniz çevresini asit yağmuru tehlikesinden korumak amacıyla, bu kesimi olumsuz yönde etkileyen hava kirlenmesinin büyük ölçüde azaltılması için gerekli tedbirler alınmalıdır.
13)  Nesli tükenmekte olan deniz türlerinin balık, kabuklu deniz canlıları ve diğer deniz yaşamım kapsayan deniz kaynaklarının korunmasına önem verilmelidir.
14)  Ulusal ve bölgesel turizm politikaları, çevrenin taşıma kapasitesi ve koruma politikaları ile eşgüdüm içinde olmalıdır.
15)  Sürdürülebilir turizm için gerekli altyapı, doğal kaynakların fiyatlandırılması, atıkların vergilendirilmesi ve turistik vergiler gibi araçlardan sağlanacak finansmanla yapılmalıdır.
16)  Kıyı kaynaklarının aşırı kullanımının önlenebilmesi amacıyla endüstri, enerji, tarım vb. faaliyetler için ulusal gelişim politikalarının entegrasyonu sağlanmalıdır.
Bütün yukarıda sıralanan önerileri içine alan planlama yönetimine Kıyı Alanları Yönetimi adı verilmektedir. Uygun çözümün geliştirilmesi için Kıyı Alanları Yönetimi planının yapılmasına gerek vardır.
Kıyı Sorunlarının Uluslararası Boyutu
Kıyı bölgelerindeki problemler ulusal boyutta önemli olduğu kadar uluslararası boyutta da önemlidir. Çoğu ülke bu problemleri uluslararası orta.k bir çaba olmadan çözeceğinden endişe duymaktadır.
           İklimsel değişiklikler sonucu deniz seviyesinin yükseleceği uluslararası temel bir problemdir. Bu çerçevede II. Dünya İklim Konferansı'nda açıklanan "business as usual" senaryosunun gerçekleşmesi halinde günümüzden 2025 2050 yıllan arasında atmosferdeki ikiye katlanan C02 nin etkisi küresel ortala.ma sıcaklıkta 1.5°C ile 4-5°C ve 205'de 0,3-0,5 m. 2100'de ise 1 m kadar deniz seviyesinin yükselmesine sebep olacaktır.
Uluslararası İklimsel Değişiklikler Paneli'nde (IPCC) (1990) belirtildiği gibi deniz seviyesi yerel jeolojik hareketlerin neden olduğu bölgesel değişikliklerle her 50 yılda ortalama 6 cm yükselmektedir. Deniz seviyesinin yükselmesinin etkileri, deniz seviyesinin altındaki alanların ve sulak alanların su altında kalması kıyı erozyonunun artması kıyıların sellere karşı savunmasızlığının artması, kıyıların bütünlüğünün tehdit altında kalması, ırmakların, nehirlerin ve yer altı sularının tuzluluğunun artması olarak özetlenebilir. Kıyı ekosistemlerindeki olası değişiklikler kuşların veya yavru balıkların yaşam ortamların yok olması, körfezlerdeki balıkların yemlerini sağladıkları organik materyallerin üremesinde azalmalara neden olacaktır. Deniz seviyesindeki çok hızlı ve ani değişiklikler kıyı eko sistemlerini yok edebilecek veya zarar verebilecektir. Bu da mercan kayalıklarının sular altında kalması, biyolojik çeşitlilikteki azalmalar, ekonomik ve kültürel değerleri olan birçok türün yaşam döngüsünün zarar görmesine neden olacaktır.
Deniz seviyesinin yükselmesinin en önemli sosyo-ekonomik etkisi yoğun kullanımı ve yoğun nüfusa sahip kıyı düzlüklerinin su altında kalmasıdır. Örneğin Mısır'da deniz seviyesinin 1 m. yükselmesi Mısır'ın verimli topraklarının %12 - %15'inin sular altında kalmasına neden olacaktır. Bangladeş'te bu oran % 14' dür.
             Kıyı ülkelerindeki bir diğer sorun da ulusal sınırlan aşan kirliliktir. Uluslararası sular gittikçe kirlenmekte ve kalitesi düşmektedir. Bu kirliliğin sebeplerinden biri de uluslararası taşımacılık yapan gemilerin yarattığı kirliliktir. Bu tür kirlilikten en çok etkilenen ülkeler Avustralya, Finlandiya, Almanya, Hollanda, Norveç ve İsveç şeklinde sıralanabilir.
 Uluslararası turizm özellikle İspanya ve İtalya'da bazı çevresel problemler yaratmaktadır. Uluslararası ticarette genişletilmiş liman aktivitelerine ihtiyaç duyulmakta; bunun sonucunda da kıyı bölgeleri zarar görmektedir. Okyanuslarda petrol araştırma ve işleme faaliyetleri de çoğunlukla olumsuz çevresel etkiler ve tehlikeler yaratmaktadır.
KAYNAKÇA
AKBEN, Feyzullah., SUNGUR, Necati
   1993   Çevre ve İnsan, Gün Yayıncılık, Ankara
AKTAŞ, Hasan
1998        Çevre Sorunları Dersi Ders Notları, Samsun
Çevre Bakanlığı
1997        Çevre ve İnsan, T.C. Çevre Bakanlığı Yayın Organı Dergisi, Sayı:36, Ankara
Çevre Bakanlığı
1998        Çevre ve İnsan, T.C. Çevre Bakanlığı Yayın Organı Dergisi, Sayı:42, Ankara
Çevre Bakanlığı
   1998   Çevre Notları, Çevre Eğitimi ve Yayın Dairesi Başkanlığı, Ankara
ERER; Sermet
1992   Coğrafi Ekolojide Çevre Sorunları Bozulma (Degradasyon) Aşamaları ve Önlemler, İstanbul Üniversitesi Basımevi, İstanbul
ERDEN, A: Baki
1990        Çevre Ders Notları
SOMERSAN, Semra
   1993   Türkiye’de Çevre ve Siyaset, Metis Yeşil Kitaplar, Metis Yayınları, İstanbul
ŞAHİN, Cemalettin; DOĞANAY, Hayati
1999   Türkiye Coğrafyası, Gündüz Eğitim ve Yayıncılık, Öğretmen Kitapları Serisi:4, Ankara
TOPBAŞ, M. Turgut ve dğr  1998   Çevre Kirliliği, T.C. Çevre Bakanlığı Çevre Eğitimi Yayın Dairesi, Ankara TÜMERTEKİN, Erol; ÖZGÜÇ, Nazmiye
1997   Beşeri Coğrafya, Çantay Kitabevi, İstanbul 
1998   USLU, Orhan; TÜRKMAN, Ayşen

BOĞAZLAR'DA DENİZ KİRLİLİĞİ


Çağımızda doğatı en fazla tehdit eden tehlikelerin başında Çevre Kirlenmesi Gelmektedir. Çağımızda doğa ve çevre kirlenmesi, hava, kara, su ve denizlerde yaşayan canlıların doğal gelişmelerini ileride giderilmesi mümkün olmayacak şekilde olumsuz yönde etkilenmektedir. Yeryüzünde hayatın kaynağını oluşturan su ve deniz kirlenmesi, çevre kirlenmesinin önemli bir kesimini oluşturmaktadır. Günümüzde deniz kirliliği deniz suyundan oksijen azalmalarına, denizlerde yaşayan canlılarda zehirlenme belirtilerine neden olmakta ve denizdeki canlıların ve deniz kaynaklarının giderek yok olamsına neden olamktadır.
DENİZLER'DE MEYDANA GELEN KİRLİLİĞİN;
•   Deniz kıyıları boyunca kurulmuş bulunan yerleşim merkezleri ve sanayi tesislerinden,
•   Hava yolu araçlarından,
•   Denizlerde kurulmuş bulunan platform ve boru hatlarından,
•   Gemilerden,
meydana geldiği görülmektedir. Burada gemilerden meydana gelen kirlenmelerin,
a.   Kazadan kaynaklanan kirlenmeler,
b.   Kasıtlı veya bilgizice yapılan kirletmeler
şeklinde iki ana grupta ortaya çıktığı tespit edilmiştir.
GEMİ VE DENİZ ARAÇLARIN'DAN KAYNAKLANAN KİRLENME

Türkiye, deniz ulaştırması açısından dünyanın en önemli noktalrından birisinde bulunmaktadır. Karadeniz ile Akdeniz arasındaki tek deniz ulaşım yolu İstanbul ve Çanakkale Boğazları ile Marmara deniz vasıtası ile sağlanmaktadır. Boğazlarımızdaki deniz trafiği, özellikle İstanbul Boğazı gibi yoğun yapılaşmanın görüldüğü noktalarda doğal ve yapay çevre bakımından çok ciddi çevresel riskler yatmaktadır. Bunlar;
Gemilerin normal operasyonlarından kaynaklanan sintine ve balasat gibi atıklar ile çöplerini denize boşaltmaları,
Gemilerin legal veya illegal yollardan taşıdıkları tehlikeleri atıkların veya maddelerin denize boşaltılamsı,kaza durumunda denize petrol veya diğer zararlı maddelerin yayılması gibi onuçlara yol açabilecektir. Gemilerin ve diğer deniz araçlarından denizlerin kirletilmesine neden olan maddeler, özellikle uluslararsı sözleşmeler ve deniz kirlenmesini önleme kuralları gözönünde bulundurularak, beş başlık altında toplanabilir. Bunlar,
a.   PETROL VE PETROL TÜREVİ MADDELER
b.   ZEHİRLİ SIVILAR
c.   AMBALAJLI ZARARLI MADDELER
d.   PİS SULAR
e.   ÇÖPLER'DİR.
Ayrıca gemilerin limanlarda yükleme ve boşaltma işlemleri ve temizlik işlemleri sırasında meydana gelen kirlilik en önemli kirlilik konularından birini teşkil etmektedir. Özellikle petrol tanklarının yıkanması sırasında ortaya çıkan büyük problem olmaktadır.
Gemilerin sıntine sularını denizlere basmaları, gemilerdeki diğer pis suların ve ambar temizleme işlemi sıarsında çıkarılan çöp ve atıkların denizlere atılması, kirli balasat sularının denize verilmesi, gemilerin gaz_free işlemlerinden kaynaklanan kirlilik, gemileri yakıt ikmali ile ham petrol ve petrol ürünleri, LNG veya LPG ile kimyasal yükler ve benzeri yükleri taşıyan gemiler Boğazlarımızda önemli ölçüde çevre kirliliği yanında, can ve mal güvenliklerini de tehlikeye sokmaktadır.
Gemi kazalarından bazılarını özetlemek gerekirse:
•   Independenta; 15.11.1979 , Haydarpaşa önlerinde 100.000 ton'dan fazla ham petrol yüklü tanker infilak etmiştir,
•   Blue Star; 28.10.1988 , İstanbul Limanı'nda 1.000 ton amonyak gazı denize yayılmıştır,
•   Jambur-Datongsham; 29.03.1990 , İstanbul Boğazı'nda 2.600 ton gazoil denize akmıştır,
•   Rabinion-18; 14.11.1991 , İstanbul Boğazı'nda 20.000 canlı hayvan yüklü gemi batmıştır,
Nassia; 13.03.1994 , İstanbul Boğazı'nda yaklaşık 2.000 ton ham petrol denize akmıştır.

DENİZ KİRLİLİĞİ VE KAYNAKLARI

Ü
ç tarafı denizlerle çevrili ülkemizde, tüm dünyada olduğu gibi, deniz kirliliği ve kıyılar ile ilgili sorunlar ayrı bir onem taşımaktadır. Sanayi, deniz taşımacılığı, şehirleşme, turizm ve atıkların boşaltılamsının yanısıra oluşan deniz kazaları ile de her geçen gün denizlerimiz daha hızlı kirlenmeye başlamıştır. Özellikle Karadeniz'de olduğu gibi ülke dışındaki su havzalarından taşınan kirlilik de denizlerimizi büyük ölçüde kirletmektedir.
Denizlerin kullanım alanlarında birisi, kirlilik veren deşarjlar için bir alıcı ortam olarak kullanılmasıdır. Bu kirlilik deniz kıyısındaki yerleşim yerleri ve endüstrilerden doğrudan verilebildiği gibi akarsular, yağmur suları ve hava kirliliği ile de daha uzak bölgelere taşıma yoluyla verilebilir. Bunun yanında endüstriyel olarak petrol ve petrol türevlerinin yaygın bir şekilde üretilip kullanılması, kullanım sonucu yapılan deşarjlar, deniz taşıması ve kazalar denizlerin kirlenmesinde önemli rol oynarlar.
Ege Denizi'nde kirleticiler genellikle;
•   Yerleşim sonucu evsel atıklarla,
•   Sanayiden kaynaklanan atıksu deşarjlarıyla,
•   Yağış sonucu yıkanma ve üzülmeyle,
•   Tarımsal faaliyetler sonucuyla,
•   Liman faaliyetleri ve deniz trafiğiyle,
•   Denize ulaşan nehir ve akarsular vasıflarıyla,ulaşırlar
Ege Bölgelerinde sanayi gelişimine paralel olarak gerçekleşen nüfus artışı yurdumuz ortalamasının üzerindedir. Turizm sonucu özellikle yaz aylarında nüfus çok artmakta ve kirlilik yükü normalin çok üzerine çıkmaktadır. Mevcut altyapı da yetersiz kaldığından sorunlar ortaya çıkmaktadır.
Akdeniz ise gerek turistik çekicilik ve buna bağlı nüfus yoğunluğu ve gerekse endüstriyel açıdan hızla gelişen ülkelerin kendisini çevrelemesi ile kirliliklere karşı karşıyadır. Kentleşme,turizm,sanayi vb. aktiviteler sonucu oluşan atıkların miktarı, bu faaliyetler sonucu doğal bitki örtüsünün değişmesi ve erozyonun ortaya çıkması, ayrıca tarımsal faaliyetler sonucu ortaya çıkan kirlilik Akdeniz'in genel sorunudur. Endüstriyel ve tarımsal faaliyetler ile turizm kaynaklı mevsimsel nüfus artışına bağlı evsel atık miktarlarının artışının yanı sıra, yat turizmi, denizyolu taşımacılığı kaynaklı atık ve petrol türevleri de önemli kirlilik kaynaklarındandır.
Karadeniz ise yıllardan beri bölge insanları için geçim kaynağı, dinlence alanı ve hatta atıkların boşaltıldığı bir bölge olmuştur. Doğrudan veya nehirler yoluyla denize ulaşan arıtılmamış evsel ve endüstriyel atıklar, plansız yerleşme, nüfus artışı Karadeniz'in su kalitesine olumsuz etki yapan nedenlerdendir. Karadeniz'in kapalı bir deniz olması da bir dezavantaj oluşturmaktadır. Yörenin topografyasının uygun olmaması ve yerleşimin dğınık olması sebepleriyle altyapı hizmetlerinin sunulmasında sorunlar olmaktadır. Karadeniz ülkemizde Sakarya,Yeşilırmak ve Kızılırmak başta olmak üzere diğer akarsulardan gelen bazı kirletici yüklerin yanısıra neredeyse tüm Avrupa'nın kirletici yükünü taşıyan Tuna Nehri'nin sularının da almktadır.
Ülke nüfüsünun yaklaşık %26'ını ve sanayinin %60'ını barındıran, tüm yüzölçümün ise sadece %9'luk bir bölümünü kaplayan Marmara Bölgesi'ndeki nüfus artışı ile buna bağlı olarak ortaya çıkan hızlı kentleşme ve sanayileşme sonucu, Marmara denizi, özellikle 60'lı yılların ikinci yarısından sonra belirginleşen bir kirlenme dönemine girmiştir. Marmara Denizi hacimce küçük ve açık denizlerden bir seri yatay ve dikey engeller ile yalıtılmış olduğundan, kısıtlanmış madde alışverişi sonucu kirlenme büyük bir hızla olmaktadır. Bu kısıtlama sonucu kirleticilerin büyük bir bölümü belirli tabakalarda kalmakta, yoğunluk ise göreceli olarak artmaktadır. 1980'li yıllardan bu yana Marmara'nın sahil bölgelerindeki hızlı yapılaşma, buna paralel olarak gelişen turizm ve artan nüfus olayının katkısı ile ilk aşamada Marmara Denizi'ne bağlı Haliç ve Körfezlerden, daha sonra da kıyı şeridinden başlayarak kıta sahanlığına doğru hızla ilerleyen bir kirlenme ve bunun sonucu olarak da deniz ekonmisinde geniş çaplı doğal denge bozukluklarına yol açmıştır. Marmara Bölgesi, sanayileşme bakımından ülkenin en gelişmiş bölgesidir. Özellikle İzmit Körfezi ile İstanbul Metropolitan alanı ve yakın çevresinde çok çeşitli sanayi faaliyetleri yer almaktadır. Sanayileşmeden kaynaklanan çevre kirliliği ise, özellikle bir içdeniz niteliğinde olan Marmara Denizi'nde oldukça kritik boyutlara erişen deniz kirliliğine neden olmaktadır.
Başta kıyılarda olmak üzere çeşitli boyutlardaki dere, çay ve ırmaklara direkt deşarj yaparak gelişen sanayi tesislerinin atıkları kara kaynaklı deşarjlar olarak denize boşalarak kirliliğin daha da artmasına neden olmaktadır. Böylece büyük oranda evsel atıklar yanında, hızla gelişen sanayileşme ile ortaya çıkan endüstriyel atıklar, doğrudan veya dolayı yoldan Marmara Denizi'ne deşarj edilmektedir. Ayrıca giderek artan Deniz Trafiği sonucunda, deniz araçlarının balast ve sintine sularından kaynaklanan kirlenmenin yanısıra ham petrol taşıyan tankerlerden sızan petrol denizde çok geniş alanlara yayılarak önemli bir kirlilik yükü oluşturmaktadır. Bakanlığımızca ( T.C. ÇEVRE BAKANLIĞI ), ülkemizin çevre kirliliği açısından en önemli bölgelerinden biri olan Marmara Denizi'nin kirliliğinin önlenmesi amacıyla ilgili tüm kurum, kuruluş temsilcilerinin katılımı sağlanarak 4-5 Ekim 1993 tarihleri arasında bir koordinasyon toplantısı gerçekleştirilmiştir. Toplantıda evsel, edüstriyel ve deniz araçlarından kaynaklanan kirliliğin giderilmesi amacıyla birtakım kararlar alınmış ve bu kararlar bir deklarasyon halinde yayımlanmıştır. Bakanlığımız ve İller Bankası genel Müdürlüğü ortak çalışmaları sonucu, Marmara Denizi'ni olumsuz etkileyen evsel kirlilik kaynaklarına ilişkin yatırım bazında öncelik sıralaması yapılmıştır. Marmara Denizi ve Boğazlar'da deniz trafiğinden kaynaklanan deniz kirliliğinin önlenmesi amacıyla yaptırılan bir proje ile bölgedeki son durum detaylı bir şekilde ortaya konarak eksiklikler tesbit edilmiş ve bu eksikliklerin giderilme yollarının belirlenerek yatırım aşamasına geçilmesi gerekmektedir. Bu çerçevede Bakanlığımızca 1997 Yılı Yatırım Programına bir proje teklif edilmiş ve proje kabul edilmiştir.

Dede Korkut Hikayeleri'nin Türk Tarih ve Edebiyatındaki Yeri ve Önemi:

Dede Korkut'un 570-632 yılları arasında, Hz. Muhammed (S.A.V) zamanında yaşadığı rivayet edilmiştir. Oğuzlar'ın Kayı veya Bayat boylarından geldiği, hem geçmişten ve hem de gelecekten haber veren, “kerem sahibi bir evliya” olduğu rivayet edilmektedir. “Ozanların Piri” veya “Ozanların Başı” olarak da bilinen Dede Korkut'un, Peygamberimiz’in hayır duasını aldığı ve Oğuzlara İslâm dinini öğrettiği de bu rivayetlerle günümüze kadar ulaşmıştır.
Dede Korkut, tüm Türk kavimlerinin atasıdır ve dâhisidir. Türk destanlarında ve halk hikâyelerinde, Dede Korkut adına ve onun mucizevî sözlerine rastlamak her zaman mümkündür. Türk hükümdarlarının akıl hocası ve veziri olduğu bilinen Dede Korkut, bütün Türklüğün yegâne temsilcilerinden ve bugün de yaşatılmaya çalışılan atalarındandır.
Destan özellikli ve pek çok halk kahramanının mücadeleleri anlatılan Dede Korkut hikâyelerinde; güzel ve hikmetli sözler, Türkler’in tarihine ait rivayetler, han ve beyler hakkında methiyeler, Türk töresine ait pek çok konular işlenerek, iyilere methiye ve kötülere eleştiri vardır. “Dede Korkut Kitabı”nda (Dede Korkut ala Lisan-ı Taife-i Oğuzan=Oğuzların Diliyle Dede Korkut Kitabı) 12 destan özellikli hikâye yer alır ve bu kitap, İslâm öncesi ve sonrasında Türkler’in yaşayışını, dilini, tarihini, edebiyatını ve kültürünü içerir. Akıcı ve halkın kullandığı Türkçe ile yazılmış olan bu kitap; gerçek bir şaheserdir. Kitapta, “Dede” ve “Ata” olarak geçen ve “Korkut Ata” olarak da bilinen Dede Korkut, Türkmen, Kazak, Özbek ve Karakalpak boyları arasında bu adlarla bilinmektedir.
Türk dünyasının bilge atası olan Dede Korkut ve onun hikâyelerinde; Türk toplumunun savaşları ve barışları ile birlikte, aile ve eğitim yapısıyla üstün ahlâk ve karakter sağlamlığı dikkati çeker.
Türk milletiyle özdeşleşmiş olan doğruluk, sözünde durmak, mukaddes değerler uğruna ölmek gibi çeşitli seciyeler, hikâyelerin ana temasıdır. Dede Korkut hikâyelerindeki tüm kahramanların aile, cemaat ve insan sevgisini ön planda tutması, millet olarak ahlâk ve yaşam anlayışımızı göstermesi bakımından önemlidir. Kahramanların çoğu gençtir ve mutlaka bir yiğitlik gösterdikten sonra ad verilir kendilerine. Pek çoğumuz biliriz, Dirse Han oğlu bir boğayı öldürünce Dede Korkut o gencin adını “Boğaç” koyar ve onu şan, şeref, mal ve rütbe ile ödüllendirir.
Dikkat edilisrse, hikâyelerde, gençliğe son derece önem verilmekte, onların, ailesine, milletine ve devletine bağlı, cesur ve çalışkan olmalarına işaret edilmektedir. Savaş, av, toy vb. eğlencelere Hz. Peygamber’e salavat getirilerek başlanması da Türk Kavimleri’nin dinî yönden şuurlu olduğunu ve devlet millet birliğinin sağlam temellere dayandığını göstermektedir.
Dede Korkut hikâyelerinde özellikle göçebe Oğuz Türkleri'nin tabiat şartlarına karşı dirençleri, düşmanlarına karşı sürekli üstünlüğü ve birlik şuurundan doğan kuvvetlilikleri dikkati çeker. Korkut Ata olarak saygı gören Dede Korkut'un hikâyeleri yaşlı ve bilginlere büyük değer verildiğini de göstermesi açısından, son derece önemlidir. Allah, doğum, din ve ölüm düşüncesi, hayatın her anında kendisini gösterir.
Bugün Dede Korkut ve onun hikâyelerinden ve destanlarımızdan alacağımız önemli dersler vardır. Fertler arasında saygı, sevgi, karşılıklı hoşgörü ve mertlik bunların başında gelmektedir. Dede Korkut aslında büyük bir vatanseverdir ve milletinin sonsuza dek güçlü ve mutlu yaşamasını gerçekleştirme mücadelesi içindedir. Hikâyelerindeki örnek şahsiyetler olan Bayındır Han, Kazan Han, Bamsı Beyrek, Boğaç Han, Selcen Hatun, Seğrek ve diğerleri toplumda olması gereken ideal insan karakterlerini temsil ederler. Bu insanlar, milleti ve vatanı için ölümü göze alan ve tüm zorlukların üstesinden gelebilen kahramanlardır. Dede Korkut, bütün Türk kavimlerinin fert fert kahraman olmasını arzu etmiş olmalı ki, hikâyelerinde zayıflığa, çaresizliğe ve ümitsizliğe yer vermemiştir.
Rivayetlere göre Onun ölümü bile evliyalığını, bilge kişiliğini göstermektedir: Çeşitli Türk boylarının kanaatine göre o, rüyasında mezarının hazırlandığını görmüş ve gittiği her yerde öleceği ona rüyasında bildirilmiştir. Seyhun Irmağı'nın Aral Gölü'ne döküldüğü yerin yakınlarında, ırmağın üzerine hırkasını sererek orada ruhunu Allah’a teslim etmiştir.
Bugün pek çok yerde onun mezarının olduğu söylenmektedir. Tıpkı Yunus Emre ve Karacaoğlan gibi milletimiz, onun mezarına da sahip çıkarak kahramanlarını kendi içinde görmek istemektedir.
Türk ve dünya edebiyatının şaheserleri arasına giren ve çeşitli tarihî filmlere de konu olan Dede Korkut Hikâyeleri, insanı ve yaşadığı dünyayı tüm özellikleriyle ele almıştır.
Dede Korkut'un yaygınlıkla bilinen hikâyeleri;
-Dirse Han Oğlu Boğaç Han
-Salur Kazan'ın Evinin Yağmalanması
-Kam Büre Beg Oğlu Bamsı Beyrek
-Kazan Beg Oğlu Uraz Beg'in Tutsak Olması
-Duha Koca Oğlu Deli Dumrul
-Kanlı Koca Oğlu Kan Turalı
-Kadılık Koca Oğlu Yegenek
-Basat'ın Tepegöz'ü Öldürmesi
-Begel Oğlu Emren
-Uşun Koca Oğlu Seğrek
-Salur Kazan'ın Tutsak Olması
-Dış Oğuz'un İç Oğuz'a Asi Olması
Dede Korkut'un hayatı ve onun hikâyeleri, geçmişten geleceğe uzanan mücadelede varlığımızın, birliğimizin ve dirliğimizin ne kadar önemli olduğunu ortaya koymakta, kahramanlık ruhumuzu coşkun bir üslupla dile getirmekte ve âtiye ümit ve sevgiyle bakmamızı sağlamaktadır.
KAYNAKLAR:
-Bilgilik Webster.-İstanbul: Eğitim Teşebbüsleri Ltd. $ti., 1988
-Ergin, Muharrem. Dede Korkut Kitabı.- İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 1980.
-İslâm Ansiklopedisi.- İstanbul: Maarif Vekaleti, 155.
-Karaalioğlu, Seyit Kemal. Dede Korkut Hikâyeleri.-İstanbul İnkılap Kitabevi, 1994.
-Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi.- İstanbul: Dergâh Yayınları, 1977
-Türk Ansiklopedisi.- Ankara: Milli Eğitim Basımevi, 1975.
-Türk ve Dünya Ünlüleri Ansiklopedisi.- İstanbul: Dergâh Yayınları, 1977.
-Ünlü, Mahir. Dede Korkut Öyküleri.- İstanbul İnkılap Kitabevi, 1994.
-Yıldırım, Dursun. Dede Korkut ve Yunus Emre'de Hayat, Tabiat, Tanrı ve Ölüm.-İstanbul: İst.

Damlataş Mağarası
 
Antalya'nın Alanya ilçesinde bir mağara.
Damlataş Mağarası,Alanya şehir içinde ve deniz kıyısında Merkeze 3 km. uzaklıkta bulunmaktadır.
Toplam uzunluğu 30 m. olan mağara kuru, yatay mağara tipindedir. 200 m'.lik bir alanı kaplamaktadır. Çok sayıda sarkıt ve dikitin eşsiz bir görüntü verdiği mağara 15 m. yüksekliktedir. Karbondioksit gazı, yüksek ölçüde nem, düşük ısı ve radyoaktif havasıyla astım hastaları için son derece yararlıdır. Bu nedenle astım hastaları mağaranın en yoğun ziyaretçi gruplarını oluştururlar.
Mağaradaki sarkıt ve dikitlerin M.Ö. 20.000-15.000 yılları arasında meydana geldiği sanılmaktadır.

e) Dalmaçya Kıyıları : Denize paralel uzanan dağların arasındaki vadilerin sular altında kalmasıyla oluşurlar. Bu kıyılara Adriyatik Denizi'nde (Dalmaçya Bölgesi) ve ülkemizde Antalya'da (Kaş İlçesi) rastlanır.



4. DALMAÇYA KIYI TİPİ: Kıyıya paralel uzanmış dağların çukur kısımlarının deniz suları altında kalmasıyla oluşan kıyı tipidir. Dağların yüksek kısımları kıyıda adaları oluşturur. Ör:Adriyatik denizinde Dalmaçya kıyıları (eski Yugoslavya kıyıları). Yurdumuzda Antalya- Kaş kıyıları buna örnektir.


Dalmaçya Kıyıları : Denize paralel uzanan dağların arasındaki vadilerin sular altında kalmasıyla oluşurlar. Bu kıyılara Adriyatik Denizi'nde (Dalmaçya Bölgesi) ve ülkemizde Antalya'da (Kaş İlçesi) rastlanır.

DALGALAR
 
 
Rüzgarların etkisiyle deniz ve göl yüzeylerinde meydana gelen salınımlardır. Dalga boyun rüzgarın hızı arttıkça artar. Dalgalar ayrıca denizlerde meydana gelen volkanizma ve depremlerin etkisiyle de oluşur. Bu dalgalara Tsunomi dalgası denir.
Dalgalar sığ kıyılarda (kıta sahanlığının geniş olduğu) biriktirme, derin kıyılarda ise 
aşındırma yapar.
  Dalga Aşınım Şekilleri
Falez( Yalıyar): Dağların kıyıya paralel uzandığı alanlarda dalgaların yamacın altını          oyması ve üst kısmın çökmesiyle oluşan yer şeklidir. Yurdumuzda Doğu ve Batı Karadeniz kıyıları ile , Teke yarımadası, Taşeli Platosu ve Tekirdağ-İstanbul arasında görülür.
 
Dalga Biriktirme Şekilleri
1.Kumsal (Plaj): Dalgaların aşındırarak taşıdığı malzemeleri sığ kıyılarda biriktirmesiyle   
oluşan kum depolarıdır.
 
 2.Kıyı Oku: Dalgaların taşıdığı malzemeleri deniz içinde veya kıyıya paralel bir şekilde 
biriktirmesiyle oluşan yer şeklidir.
 
3.Kıyı Kordonu (setti) : Kıyı oklarının koy ve körfezin ağız kısmını kapatacak kadar büyümesiyle oluşan yer şeklidir.
 
4.Tombolo (saplı ada): Kıyı yakınında bulunan ada ile kara arasında dalgaların getirdiği 
malzemeleri biriktirmesi sonucu ada karaya bağlanır. Böyle oluşan yer şekline denir.
Ör: Kapıdağ Yarımadası. 
 

DALGALAR
 
 
Rüzgarların etkisiyle deniz ve göl yüzeylerinde meydana gelen salınımlardır. Dalga boyun rüzgarın hızı arttıkça artar. Dalgalar ayrıca denizlerde meydana gelen volkanizma ve depremlerin etkisiyle de oluşur. Bu dalgalara Tsunomi dalgası denir.
Dalgalar sığ kıyılarda (kıta sahanlığının geniş olduğu) biriktirme, derin kıyılarda ise 
aşındırma yapar.
  Dalga Aşınım Şekilleri
Falez( Yalıyar): Dağların kıyıya paralel uzandığı alanlarda dalgaların yamacın altını          oyması ve üst kısmın çökmesiyle oluşan yer şeklidir. Yurdumuzda Doğu ve Batı Karadeniz kıyıları ile , Teke yarımadası, Taşeli Platosu ve Tekirdağ-İstanbul arasında görülür.
 
Dalga Biriktirme Şekilleri
1.Kumsal (Plaj): Dalgaların aşındırarak taşıdığı malzemeleri sığ kıyılarda biriktirmesiyle   
oluşan kum depolarıdır.
 
 2.Kıyı Oku: Dalgaların taşıdığı malzemeleri deniz içinde veya kıyıya paralel bir şekilde 
biriktirmesiyle oluşan yer şeklidir.
 
3.Kıyı Kordonu (setti) : Kıyı oklarının koy ve körfezin ağız kısmını kapatacak kadar büyümesiyle oluşan yer şeklidir.
 
4.Tombolo (saplı ada): Kıyı yakınında bulunan ada ile kara arasında dalgaların getirdiği 
malzemeleri biriktirmesi sonucu ada karaya bağlanır. Böyle oluşan yer şekline denir.
Ör: Kapıdağ Yarımadası. 
 
GEL-GİT (MED-CEZİR)
Ay ve güneşin çekim kuvveti ile deniz , göl yüzeylerinde oluşan kabarma –alçalma     hareketidir. Gel-git olayında Ay’ın etkisi daha ( Dünyaya daha yakın olduğundan,) fazladır.
Ay günü ile güneş günü arasındaki 50 dk. lık   farktan dolayı gel-git olayı her gün bir önceki güne göre daha geç gerçekleşir.
Ay ve Güneşin etkisiyle gün içinde iki yükselme ve iki alçalma hareketi olur.
*Yeniay ve Dolunayda büyük gel-git, ilk ve son dördünde küçük gel-git yaşanır.
*Kabarma ve alçalma arasındaki seviye farkına gel-git genliği denir. Gel-git genliği iç denizlerde azdır (40-50 cm). Okyanus kıyılarında fazladır (10-12 m). 
Türkiye’yi çevreleyen denizler bir iç deniz olduğu için gel-git olayının etkisi azdır.
*Gel-git olayının etkisiyle akarsuların ağız kısmında oluşan doğal limanlara Haliç denir. Yurdumuzda haliç oluşumu yoktur.
 
AKINTILAR
1.Dalga Akıntısı
 2. Gel-git akıntısı
 3.Yoğunluk (tuzluluk) ve seviye farkı akıntısı: Denizlerin boğazlarla birbirine 
bağlandığı yerlerde görülür. Ör: Yurdumuzda, Karadeniz’den Akdeniz’e doğru üst akıntı ,
Akdeniz’den de Karadeniz’e doğru alt akıntı olması.
4.Okyanus Akıntıları: Muson rüzgarları  ve sürekli rüzgarların etkisiyle okyanuslarda 
meydana gelen hareketlerdir.
*Okyanus akıntılarının karşılaşma alanlarında balıkçılık çok gelişmiştir. Sebebi;
balıklar için önemli besin kaynağı olan planktonların çok fazla  olmasıdır. Ayrıca sis 
olayı da fazla olur.
  KIYI TİPLERİ
Kıyıların Şekillenmesinde Etkili Faktörler:
1.     Dalgalar
2.     Akıntılar
3.     Gel-git
4.     Akarsular
5.     Buzullar
6.     İç kuvvetler
7.     Kıyıdaki dağların uzanış biçimi
8.     Canlılar (Mercanlar) (en az etkili)
9.     Rüzgarlar (Dolaylı etkiye sahip)
 
KIYI TİPLERİ
1.     ENiNE KIYILAR: Dağların kıyıya dik uzandığı yerlerde görülür. Ör: Ege Bölgesi
Kıyıları  (Edremit-Kuşadası arası). Bu kıyılarda; girinti-çıkıntı fazladır. Kıta
sahanlığı geniştir. İç kesimlere ulaşım kolaydır. Limanların Hinterlandı geniştir. Deniz
etkisi iç kesimlere kadar sokulabilir.
 
2.     BOYUNA KIYILAR: Dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde görülür. Ör:Karadeniz ve   
Akdeniz Kıyıları. Bu kıyılarda; girinti-çıkıntı azdır. Doğal limanlar azdır ve hinterlandları 
dardır. İç kesimlere ulaşım zordur. Dalga aşındırması ile falez oluşumu fazladır. Kıyı ile iç 
kesim arasında  iklim, bitki örtüsü, ekonomik faaliyetlerde farklılık fazladır.
3.     RİA TİPİ KIYILAR: Akarsu vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla oluşan kıyı tipidir.
Ör: İstanbul-Çanakkale Boğazları, Haliç ve G.Batı Anadolu Kıyılarıdır. 
 
4.     DALMAÇYA KIYI TİPİ: Kıyıya paralel uzanmış dağların çukur kısımlarının deniz suları 
altında kalmasıyla oluşan kıyı tipidir. Dağların yüksek kısımları kıyıda adaları oluşturur. 
Ör:Adriyatik denizinde Dalmaçya kıyıları (eski Yugoslavya kıyıları). Yurdumuzda 
Antalya- Kaş kıyıları buna örnektir.
 
5.     LİMANLI KIYILAR: Geniş tabanlı vadilerin veya koy-körfezlerin deniz suları altında 
kalmasıyla oluşan kıyı tipidir. Ör:Karadeniz’in kuzeyindeki kıyılar (Odessa, Dinyeper, ) buna 
örnektir. Yurdumuzda ise B. ve K. Çekmece kıyıları böyle kıyılardandır.   
 6.     HALİÇ (ESTUAR) TİPİ KIYILAR: Gel-git olayının etkisiyle akarsu ağızlarında oluşan 
kıyılardır. Kuzeybatı Avrupa kıyılarındaki önemli limanlar buna örnektir. Yurdumuzda 
yoktur. 
 
7.     FİYORT TİPİ KIYILAR:  Buzul vadilerinin sular altında kalmasıyla oluşan kıyılardır.  Bu 
kıyılara en iyi örnek İskandinav Yarımadasındaki kıyılar gösterilebilir. Eğer kıyıda adalar 
var  ve kıyının girintisi- çıkıntısı fazla ise bu tür kıyılara Skyer tipi kıyılar denir.Ör:Norveç
kıyıları
 
  8.     RESİF KIYILARI:  Mercan iskeletlerinin üst üste birikmesiyle oluşan kıyı tipidir.
 Ör:Mercan adaları kıyıları (Avustralya Kıtasının doğusunda).   

Dağlar
Dağlarda doğa güçlerinin etkileri daha belirgin bir biçimde görülür. Aşınma, suyun, buzun parçalayıcı ve taşıyıcı etkileri hem yükseklik, hem de iklim koşullarının sertliği nedeniyle daha belirgindir. Bununla birlikte pek çok hayvan ve bitki doğa koşullarına uyum göstererek yüksek dağlarda yaşamayı başarmıştır.
Büyük Yükseklik Farkları
Yeryüzünü üç büyük yüzey oluşumu biçimlendirir: Eski kıtaların geniş düzlükler ve masadağlar oluşturan kalıntıları, okyanus tabanı ve yerkabuğunu oluşturan levhaların kıyısında yer alan sıradağlar. Dağların özelliklerinin belirlenmesi açısından, kendi çevrelerine göre yükseklikleri deniz düzeyine göre yüksekliklerinden daha önemlidir. Eğer çevreye göre olan yükseklik farkı büyükse (Orta Avrupa’da 1.000 m’den çok) o zaman yüksek dağlardan söz edilir. Bu tür yükseltilerde dağların bütün özellikleri görülebilir: Duvar biçimindeki çok dik yamaçlar, dar dağ sırtları, sivri doruklar ve çıplak kayalar. Yüksek dağlar genellikle orman bölgesinin üstünde yer alır ve dorukları her zaman karla kaplıdır. Çevresine göre yüksekliği 1.000 m’den az ve deniz düzeyinden yüksekliği de 1.500 m dolayında olan dağlar orta yükseklikte kabul edilir. Bunlar yuvarlak ve ormanlarla kaplı dorukları, daha az eğimli yamaçları ve daha kemerli sırtlarıyla daha “yumuşak” bir görünüm içindedir. Avrupa’daki orta yükseklikteki sıradağlar 1.500 m mutlak yükseklikten başlar. Bu yükseklik Ekvator’a doğru 3.000-4.000 m’ye çıkar, kutuplarda ise deniz düzeyine kadar inebilir. Kuzey Norveç’teki Lofoten Adaları, deniz düzeyinden 1.200 m yükseklikleriyle yüksek dağ karakteri özelliği taşırken, Etiyopya Platosu üstündeki 2.000 m yükseklikteki dağlar yüksek dağ olarak kabul edilmez.
Sert Yaşam Koşulları
Yüksek dağlardaki sert iklim ve doğa koşulları bitki ve hayvanlar kadar insanların da bölgede yaşamasını sınırlayıcı bir engel oluşturur. Yükseklik arttıkça hava basıncı düşer ve sınır kabul edilen 4.000-5.000 m yükseklikten sonra insanlarda bazı fizyolojik rahatsızlıklar ortaya çıkar. Yükseklik arttıkça Güneş ışınlarının, özellikle morötesi ışınların yoğunluğu artar. Her 1.000 m’de bir yıllık ortalama sıcaklık 5-6 derece düşerken nemli bulutların buralarda yığılması nedeniyle yağış miktarı iki, hatta üç kat çoğalır. Dağ ikliminin hastalıkları iyileştirici etkisi güçlü Güneş ışınlarından, düşük basınçtan ve temiz havadan kaynaklanır.
İklim koşulları dağın bir yamacıyla öteki, doruğa yakın yerlerle, etekleri arasında da farklılık gösterir. Rüzgara karşı olan yerler rüzgarı karşıdan almayan yerlere göre daha çok yağış alır. Özel konumlarına göre vadilerde de farklı iklim koşulları hüküm sürer. Dağlar yüksekliğe göre değişen bir dizi iklim ve bitki örtüsü kuşağına ayrılmıştır.
Çok Yüksek Yerlerde Yaşam
Yüksek dağlarda bitki örtüsüne göre beş ayrı bölge ayırt edilir: En altta yer alan düzlükler, 600 m’ye kadar olan yükseltiler, 600-1.400 m arasındaki dağlar, 1.400 m’den orman sınırı olan 1.800 – 2.400 m’ye kadar uzanan Alp altı çayırlar, orman sınırının üzerinde başlayan ve kar sınırına kadar uzanan Alp tipi çayırlar. Bu bölgeler birbirinden kesin sınırlarla ayrılmadığından aralarında geçiş bölgeleri yer alır.
Bu değişik arazi parçaları pek çok bitki ve hayvan için yaşama ortamları oluşturur. Bitkiler çeşitli biçimlerde kendilerini yüksekliğe uydurmuşlardır. Örneğin, bitkilerin bir araya gelerek yastık biçiminde kümeler oluşturmaları da iç sıcaklığın dışardan 10-15 derece daha yüksek olmasını sağlar. Cüceleşme bitkilerin morötesi ışınların zararlı etkilerinden korunmalarını sağlarken, yaprakların tüylenmesi ve rulo biçiminde kıvrılması kurumayı önlemektedir. Yüksek dağlardaki bitkilere şakayla karışık “yüzükoyun bitkileri” denmesinin nedeni, onları inceleyen botanikçileri yere yatmak zorunda bırakacak kadar bodur olmalarıdır.
Yüksek dağlarda yetişen bitkiler kısa süren sıcak mevsimden tam olarak yararlanır. Örneğin, 4.275 m yükseklikte yaşama başarısını gösteren karşakayığı karın erimesini izleyen beş gün içinde çiçek açar ve iki hafta sonra da tohumları olgunlaşır. Dağların en yüksek kesimlerinde ise yalnızca yosunlar ve –24 derecede bile fotosentez yapabilen likenler yetişebilir. Dağların yüksek kesimlerinde bitkilerin yanı sıra pek çok hayvan da yaşar. Bunların başında kışları tüyleri tümüyle beyazlaşan kartavuğu ve kartavşanı ile yeryüzünün en uzun kış uykusuna (8-10 ay) yatan dağ sıçanları gelir.
Yüksek Dağlarda İnsan
Yüksek dağlar iklim ve yaşam koşullarının sertliği nedeniyle bugüne değin insanlara kapalı kalmıştır. Orta Alpler’de 2.000 m yüksekliğe kadar çiftliklere rastlanmaktadır. Bundan sonrası ise, kısa bir süre için kullanılan kulübeler dışında tamamen boştur. Buna karşılık tropik ve astropik bölgelerdeki dağların yüksek kesimlerinde de yerleşmeler görülebilmektedir. Örneğin, Tibet ve Bolivya’da 5.000 m yüksekliğe kadar yerleşmeler kurulmuştur. Meksika gibi sıcak ve nemli tropik iklim kuşağında olanlar dağların daha serin ve sağlıklı havasını tercih etmektedir. Dağlar aynı zamanda baskı gören birçok etnik grubun sığınağı olmuştur. Buna örnek olarak Pireneler’de yaşayan Basklar ve Alpler’de yaşayan Raetialılar verilebilir.

DAĞ  OLUŞUMU  (OROJENİK)  HAREKETLERİ
Bu  hareketler  dar  zamanda,  dar  olaylar  olarak  belirir  ve  tabakaların  duruşunu  bozarlar.  Hareketler  yatay  ve  dikey  olmak  üzere  iki  yönde  gelişir.  Genellikle,  yatay  (tanjansiyal)  hareketler  kıvrılma  ve  kıvrım  dağlarına,  dikey  hareketler  de  (radial)  kıvrılma  ve  kırık  dağlarına  yer  verirler.  Bununla birlikte,  bu  iki  gurup  arasında  kesin  bir  sınır  çizmek  olanaksızdır.  Çünkü, sert  tabakalarda  kırılma  olurken,  hemen  yanındaki  yumuşak  tortullar  kıvrılabilir.  Bu  nedenle  kıvrım  ve  kırık  dağları  birbirinin  içine  girmiş  olarak  da  uzanırlar.  Diğer  bir özellik  de,  yatay  ve  dikey  hareketlerin   aynı  anda  oluşmaları  ya  da  birbiri  ardınca  gelmeleridir.
Yatay  ve  dikey  hareketler  sonucunda  oluşan,  kıvrılma  ve  kırık  dağları  yeryüzünün  “Öz  Yapı”  yüzeyini  oluştururlar.  Aşağıda  işleyeceğimiz  yerkabuğu  yaylanmaları    (epirojenik  hareketler)  ile  dağ  oluşumu  (orojenik)  hareketinin  ikisine  birden  yer  kabuğunun  yer sanatı  (tektonik)  öz  yapı  yüzeyini  (strüktür)   oluşturur.  Dış  güçler  bu  yüzeyi  işler,  değiştirir  ve  kendine  özgü  yer şekilleri  doğururlar.  Dağ  oluşumu  hareketleri  iki  yapı  biçimi  oluştururlar:  Kıvrılma  ve  Kırılma.

1.Kıvrılma  Ve  Kırılma  Dağları
Jeolojik  devirler  boyunca  iç  güçlerin  oluşturdukları  kabarıklar,  yine  jeolojik  devirler  boyunca  yine  dış  güçler  boyunca aşındırılırlar.  Kabarıklıklar  aşındırıla  aşındırıla  dalgalı  bir  düzlük  durumuna  gelir.  Bu  dalgalı  düzlüğe,  “Yontukdüz  (Peneplen)”  adı  verilir.  Yontula  yontula  düzleşmiş  arazi  demektir.  Tortullar  derin  deniz  diplerindeki  tortulanma  alanlarına  (jeosenklinallerde)  biriktirilirler.  Bazen  de  yeryüzündeki  çukurluklarda  ve  göl  çanaklarında  tortulanırlar.  Yeniden  aşındırma,  taşıma  ve  biriktirmelerle  çanaklar  dolar.Yer  yüzü  çukurluğu  düzleşir,  deniz  ya  da  gölün  derinliği  azalır.  Kimi  zaman  deniz  ya  da  gölün  o  bölümü,  bütünü  ile  dolarak  karalaşır.
Tortullarla  dolu  olan  bir  tortulanma  çanağı,  dengesini  yitirmiş  ve  birbirine  yaklaşan  iki  yer  kabuğu  bölümü  (şole)  arasında  kalacak  olursa;  sıkışır.  Başka  bir  sözle,  yan  basınçlara  uğrayınca  hacmi  daralır.  İçindeki  yumuşak  tortullar  daralan  bu yere  sığmayarak  kıvrılır  ve  su  yüzüne  çıkar.  Bu  olaya  kıvrılma,  oluşan  dağlara  da  kıvrım  dağları  denir.
Tortulanma  çanaklarının  su  altında  ya da  yer  yüzünde  olma  özelliğine  göre,  kıvrılma  iki  biçimde  gerçekleşir.  Gerçek  kıvrılma  ve  bükülme.  Su  altı  tortulanma  çanaklarında da yan  basınçların  özelliğine  göre,  çeşitli  kıvrılma  biçimleri  oluşur.  Bunlar  da  genel  olarak  düzgün  kıvrılma  ve  düzensiz  kıvrılma  diye  iki  grupta  toplanır.




                                                                                                                                                                                                                                    a-Düzgün  Kıvrılma:
Tortulanma  çanağının  kenarlarına  yapılan  basınç  eşit  değerlerde  ise,  tabakalar  düzgün  olarak  kıvrılır.  Tabaka  ya  da  kıvrım  dağı  kabarıklığı  ve  çukurluğu  oluşur.  Kıvrım  dağı  ya  da  kıvrılmış  tabakadaki  kabarıklığa (kemerleşmeye)  “Antiklinal”,  çukurluğa  (oluklaşmış)  da  “Senklinal”  adları  verilir.
 
b-Düzensiz  Kıvrılmalar:
Tortulanma  çanağının  kenarlarına  yapılan  basınçlar  eşit  değerlerde  değil  ise,  “Düzesiz”  kıvrılma  olur.  Basıncın  çok  olduğu  yandaki  tortullar,  basıncın  az  olduğu  yandaki  tortulların  üzerine  eğilir,  devrilir,  biner  ya  da  o  tabakaların  üzerine  aşar.  Basınç  değerleri  ayrıcalık  çok  değilse,  basıncın  çok  geldiği  yandaki  tabakalar  az  geldiği  yandaki  tabakalara  doğru  eğilir ki,  buna  “Eğri  Kıvrım”  denir.  Basınç  ayrıcalığı  çoğaldıkça,  tabalar  devrilir  “Devrik  Kıvrım”,  birbiri  üzerine  biner  “Binmiş  Kıvrım”,  biri  diğeri  üzerine  aşar  “Aşmış  Kıvrım  (Şaryajlı Kıvrılma)”  biçimleri  oluşur.

   c-Bükülme  (Fleksür):
Katı  yer  kabuğunun  çukurluklarında  birikmiş  olan  tortullar  yan  basınçlarla  etkilenirse,  Herhangi  bir  yerinden  bükülür.  Bu  olaya  bükülme,  oluşan  şekle  bükülmüş  tabakalar  (fleksür)  ve  bükülme  sonucu  oluşan  basamağa  bükülme  basmağı  denir.  Bükülmede  tabakalar  süreklidir.  Tabakalarda  kırılma  yırtılma  olmamıştır.  Basınç  etkisi  ile  tabakaların  bir  bölümü  aşağıda  kalmış  ve  aralarındaki  bir  bölüm  bükülmüştür.  Bir  yörede  büküklü  yapı  çok  yer  tutarsa,  buraya  büküklü  yöre  adı  verilir.
Kıvrım  bölgelerinde  ve  kıvrım  dağlarında  kıvrılma  biçimlerinin  hepsi  bir  arada  ve  birbirinin  içine  girmiş  olarak  bulunur.  l.  Jeolojik  Devirde  oluşan  Kaledoniyen,  Hersiniyen  ve  lll.  Jeolojik  Devirde  oluşan  Alp-Himalaya  sistemlerine  bağlı  dağlar,  kıvrım  dağları  olarak  oluşmuşlardır.  Ancak,  zamanımız  kıvrım  dağları  yalnız  Alpin  (Alp-Himalaya)  oluşumlarına  bağlıdır.  İleride  görülebileceği  gibi,  Kaledoniyen  ve  Hersiniyen  oluşumları  kıvrım  dağları  özelliğini  yitirerek,  zamanımızın  kırık  dağları  özelliğini  kazanmışlardır.  Genç  kıvrım  dağları  olan  Alpin  sistem  oluşumları,  yeryüzünde  Büyük  Okyanus’u  çevreleyecek  biçimde  ve  büyük  bir  “H”  harfi  çizerek  uzanır. 

2.Kırılma  Ve  Kırık  Dağları
Kıvrılma  olayı  yatay  yönde  yerkabuğu  hareketleri  sonucu  oluşurken,  kırılma  olayı  dikey  yönlü hareketler  sonucu  oluşur.  Ancak,  kırılmanın  olabilmesi  için  dikey  yöndeki  hareket  yeterli  değildir.  Bu  hareketle  etkilenen  tabakaların  kıvrılamayacak  kadar  sert  (berk,  rijit)  olması  gereklidir.  Eski  yerkabuğu  oluşumları  bir  yandan  dış  güçlerle  aşındırılıp  yontukdüz  durumuna  getirilirken,  bir  yandan  da  tabakaları  oluşturan  taşlar,  başkalaşma  gibi  etkenlerle,  sertleşir.  İşte,  yontukdüz  durumuna  gelmiş  ve  sertleşmiş  tabakalar  dikey  yönlü  basınçların  etkisinde  kalınca,  daha  önce  kıvrılıp  sertleşerek  kıvrılma  özelliğini  yitirdiği  için,  yer  yer  kırılır,  çöker  ve  yükselir.  Bu olaya  kırılma  ve  kırılma  sonucu  oluşan  dağlara  da  “Kırık  Dağları”  denir.  Kırılmalarla  oluşan  yeryüzü  çatlaklarına  da  “Fay”  adı  verilir.
Kırılmalarla  kırık  basamaklarında  oluşur.  Kırık  basamakları  da  tabakaların  bir  bölümü  kırık  çizgisi  boyunca  yüksekte  kalırken  bir  bölümü  alçakta  kalır.  Kırk  çizgisi  boyunca  kayan  tabaka  bölümlerinin  her  birine  “kırığın  kanadı”  denir.  Yüksekte  kalana  “yukarı  giden”,  alçakta  kalana  “alta  giden”  kanat  adı  verilir.  Kırığın  kanatları  arasındaki  basamak,  “kırık  basamağıdır”.  İki  kanat  arasındaki  yükseklik  ayrıcalığı  bir  kaç  metreden,  binlerce  metreye  kadar  olabilir.  Kırılmalara  uğramış  bir  bölgede,  kırık  çizgileri  ya  birbirlerine  paralel  olarak  ya  da  birbirlerini  belirli  açılarla  kesecek  biçimde  uzanırlar  ve  kırık  ağları  oluştururlar.  Kırık  basamaklarında,  tabakalar  süreksizdir.  Kırılma  ve  yırtılmalara  uğramışlardır.  Basamağın  yukarı  giden  yüzeyi,  sürtünme  etkisi  ile,  parlar.  Buraya  fay  aynası  denir.
                                                Sertleşmiş  yontukdüzler  basınçlarla  etkilenince,  yeryüzü  çatlakları  boyunca  üç  durum  oluşur:

a-Basınç  etkisinde  kalan  tabakalar  bütünü  ile  yükselir.  Ancak,  kimi  yari  çok,  kimi  yeri  az  yükselir.  Kırılma  ve  kırık  basamakları  oluşur.
b-Basınç  etkisi  ile  sert  tabakalar  bütünü  ile  alçalır.  Ancak,  kimi  yeri  çok,  kimi  yeri  az  çöker.  Kırılma  ve  kırık  basamakları  oluşur.
              c-Basınç  etkisinde  kalan  sert  tabakaların  kimi  teri  yükselirken,  kimi  yeri  çöker.  Kırılma  ve  kırık  basamakları  oluşur.
   
   Her  üç  durumda  da  kırıklarla  çevrili  yükseklikler  ve  çukurluklar  doğar.  Yerkabuğu  çatlakları  ile  çevrili  yüksekliklere  “Horst”,  çukurluklara  “Graben  (Çöküntü  Hendeği)”  adı  verilir.  Bir  kırık  bölgesinde  ya  da  kırık  dağlarında  horst  ve  gabenler  birbirini  izler.  Ancak,  horst  ve  grabenler  birbirine  eşit  genişlikte  olabileceği  gibi,  geniş  horstlar  dar  grabenler  ve  dar  horstlar  geniş  grabenler  de oluşabilir.   
                                                           
Kırılma  olayları  genellikle  sertleşmiş  eski  kütleler  basınçlara  uğrayınca  oluşur.  Zamanımızda,  yeryüzünün  ilk  karaları  olan  kıta  çekirdekleri  l. Jeolojik  Devrin  kaledoniyen  ve  hersiniyen  oluşumları  kırılmalara  ve  kırık  dağlarına  yer  verirler.  Çünkü  bu  oluşumlar  önce  kıvrılmışlar,  aşınmışlar  ve sertleşmişlerdir.  Alpin  hareketleri  ve  tektonik  hareketler  sırasında  yeniden  basınç  etkisinde  kalınca,  yer  yer  kırılmışlar,  yükselmişler  ve  çökmüşlerdir.  Kırk  bölgeleri  ve  kırılma  dağları  günümüzde  Atlas  Okyanusu’nu  çevreleyecek  biçimde  uzanırlar.  Basınç  etkisinin  çok  yeğin  olması  durumunda  genç  ve  serleşmemiş  oluşumlar  da  kırılmalara  yer  verilebilir.  Türkiye’nin  batısındaki  kırık  bölgeleri  ve  Kuzey  Anadolu  Çöküntü  Hendeği  gibi.

DAĞ  OLUŞUMU  (OROJENİK)  HAREKETLERİ
Bu  hareketler  dar  zamanda,  dar  olaylar  olarak  belirir  ve  tabakaların  duruşunu  bozarlar.  Hareketler  yatay  ve  dikey  olmak  üzere  iki  yönde  gelişir.  Genellikle,  yatay  (tanjansiyal)  hareketler  kıvrılma  ve  kıvrım  dağlarına,  dikey  hareketler  de  (radial)  kıvrılma  ve  kırık  dağlarına  yer  verirler.  Bununla birlikte,  bu  iki  gurup  arasında  kesin  bir  sınır  çizmek  olanaksızdır.  Çünkü, sert  tabakalarda  kırılma  olurken,  hemen  yanındaki  yumuşak  tortullar  kıvrılabilir.  Bu  nedenle  kıvrım  ve  kırık  dağları  birbirinin  içine  girmiş  olarak  da  uzanırlar.  Diğer  bir özellik  de,  yatay  ve  dikey  hareketlerin   aynı  anda  oluşmaları  ya  da  birbiri  ardınca  gelmeleridir.
Yatay  ve  dikey  hareketler  sonucunda  oluşan,  kıvrılma  ve  kırık  dağları  yeryüzünün  “Öz  Yapı”  yüzeyini  oluştururlar.  Aşağıda  işleyeceğimiz  yerkabuğu  yaylanmaları    (epirojenik  hareketler)  ile  dağ  oluşumu  (orojenik)  hareketinin  ikisine  birden  yer  kabuğunun  yer sanatı  (tektonik)  öz  yapı  yüzeyini  (strüktür)   oluşturur.  Dış  güçler  bu  yüzeyi  işler,  değiştirir  ve  kendine  özgü  yer şekilleri  doğururlar.  Dağ  oluşumu  hareketleri  iki  yapı  biçimi  oluştururlar:  Kıvrılma  ve  Kırılma.

1.Kıvrılma  Ve  Kırılma  Dağları
Jeolojik  devirler  boyunca  iç  güçlerin  oluşturdukları  kabarıklar,  yine  jeolojik  devirler  boyunca  yine  dış  güçler  boyunca aşındırılırlar.  Kabarıklıklar  aşındırıla  aşındırıla  dalgalı  bir  düzlük  durumuna  gelir.  Bu  dalgalı  düzlüğe,  “Yontukdüz  (Peneplen)”  adı  verilir.  Yontula  yontula  düzleşmiş  arazi  demektir.  Tortullar  derin  deniz  diplerindeki  tortulanma  alanlarına  (jeosenklinallerde)  biriktirilirler.  Bazen  de  yeryüzündeki  çukurluklarda  ve  göl  çanaklarında  tortulanırlar.  Yeniden  aşındırma,  taşıma  ve  biriktirmelerle  çanaklar  dolar.Yer  yüzü  çukurluğu  düzleşir,  deniz  ya  da  gölün  derinliği  azalır.  Kimi  zaman  deniz  ya  da  gölün  o  bölümü,  bütünü  ile  dolarak  karalaşır.
Tortullarla  dolu  olan  bir  tortulanma  çanağı,  dengesini  yitirmiş  ve  birbirine  yaklaşan  iki  yer  kabuğu  bölümü  (şole)  arasında  kalacak  olursa;  sıkışır.  Başka  bir  sözle,  yan  basınçlara  uğrayınca  hacmi  daralır.  İçindeki  yumuşak  tortullar  daralan  bu yere  sığmayarak  kıvrılır  ve  su  yüzüne  çıkar.  Bu  olaya  kıvrılma,  oluşan  dağlara  da  kıvrım  dağları  denir.
Tortulanma  çanaklarının  su  altında  ya da  yer  yüzünde  olma  özelliğine  göre,  kıvrılma  iki  biçimde  gerçekleşir.  Gerçek  kıvrılma  ve  bükülme.  Su  altı  tortulanma  çanaklarında da yan  basınçların  özelliğine  göre,  çeşitli  kıvrılma  biçimleri  oluşur.  Bunlar  da  genel  olarak  düzgün  kıvrılma  ve  düzensiz  kıvrılma  diye  iki  grupta  toplanır.




                                                                                                                                                                                                                                    a-Düzgün  Kıvrılma:
Tortulanma  çanağının  kenarlarına  yapılan  basınç  eşit  değerlerde  ise,  tabakalar  düzgün  olarak  kıvrılır.  Tabaka  ya  da  kıvrım  dağı  kabarıklığı  ve  çukurluğu  oluşur.  Kıvrım  dağı  ya  da  kıvrılmış  tabakadaki  kabarıklığa (kemerleşmeye)  “Antiklinal”,  çukurluğa  (oluklaşmış)  da  “Senklinal”  adları  verilir.
 
b-Düzensiz  Kıvrılmalar:
Tortulanma  çanağının  kenarlarına  yapılan  basınçlar  eşit  değerlerde  değil  ise,  “Düzesiz”  kıvrılma  olur.  Basıncın  çok  olduğu  yandaki  tortullar,  basıncın  az  olduğu  yandaki  tortulların  üzerine  eğilir,  devrilir,  biner  ya  da  o  tabakaların  üzerine  aşar.  Basınç  değerleri  ayrıcalık  çok  değilse,  basıncın  çok  geldiği  yandaki  tabakalar  az  geldiği  yandaki  tabakalara  doğru  eğilir ki,  buna  “Eğri  Kıvrım”  denir.  Basınç  ayrıcalığı  çoğaldıkça,  tabalar  devrilir  “Devrik  Kıvrım”,  birbiri  üzerine  biner  “Binmiş  Kıvrım”,  biri  diğeri  üzerine  aşar  “Aşmış  Kıvrım  (Şaryajlı Kıvrılma)”  biçimleri  oluşur.

   c-Bükülme  (Fleksür):
Katı  yer  kabuğunun  çukurluklarında  birikmiş  olan  tortullar  yan  basınçlarla  etkilenirse,  Herhangi  bir  yerinden  bükülür.  Bu  olaya  bükülme,  oluşan  şekle  bükülmüş  tabakalar  (fleksür)  ve  bükülme  sonucu  oluşan  basamağa  bükülme  basmağı  denir.  Bükülmede  tabakalar  süreklidir.  Tabakalarda  kırılma  yırtılma  olmamıştır.  Basınç  et