DÜNYA’NIN HAREKETLERİ
Dünya’nın coğrafi olaylar ve canlılar üzerinde etkili olan başlıca iki hareketi vardır.
1.   Kendi ekseni etrafındaki hareketi (günlük).
2.   Güneş etrafındaki hareketi (yıllık)
DÜNYA’NIN EKSENİ ETRAFINDA DÖNÜŞÜ
Dünya, Kuzey ve Güney Kutup noktalarından geçen yer ekseni etrafında 24 saatte bir dönüş yapar. Dünya’nın ekseni, yörünge düzlemine dik değildir. Eksen ile ekliptik arasında 66˚33’ lık açısal fark vardır.
Dünya’nın Ekseni Etrafındaki Dönüşüne Bağlı Olarak İki Tür Hız Oluşur:
o   Dünya’nın geoid şekli nedeniyle yüzeyindeki çizgisel hız, Ekvator’dan kutuplara doğru azalır. Ekvator üzerindeki bir nokta saatte yaklaşık 1670 km’lik bir çizgisel hız yaparken kutup noktalarında bu hız sıfıra eşittir.
o   Dünya’nın ekseni etrafında dönüş açısı ile ilgili hıza da açısal hız denir. Dünya üzerindeki tüm noktalar 24 saatte 360˚ döndüğünden açısal hızları eşittir. Dünya, 1 saatte 15˚’lik dönüş yapar.
Dünya’nın Ekseni Etrafındaki Dönüşünün Ortaya Çıkardığı Sonuçlar:
o   Gece ve gündüz oluşarak birbirini izler. Gece ve gündüz süreleri Ekvator üzerinde sürekli 12’şer saattir. Kutuplara yaklaştıkça, mevsim durumuna göre gece ve gündüzün uzaması ya da kısalması gözlenir. Bu durum eksen eğikliğinin sonucudur.
o   Gece soğuma, gündüz ısınma gerçekleşir. Bu nedenle günlük sıcaklık ve basınç farkları oluşur. Bu durum, mekanik çözülmeden meltem rüzgarlarının oluşmasına kadar birçok coğrafi olayın temelini teşkil eder.
o   Gün içinde güneş ışınlarının geliş açısı ve cisimlerin gölge boyu değişir.
o   Doğudaki yerler Güneş’i batıdaki yerlerden önce görür. Bu nedenle yerel saat farkları oluşur.
o   Doğuda güneş erken doğar ve erken batar, batıda ise geç doğar ve geç batar.
o   Eksen etrafındaki dönüşten ortaya çıkan saptırıcı kuvvet (Coriolis) sürekli rüzgar yönlerinde sapmalara neden olur. (KYK’de sağa GYK’de sola doğru)
o   30˚ ve 60˚ Kuzey ve Güney enlemleri boyunca dinamik kökenli basınç kuşakları oluşur.
o   Ana yönler oluşur.
DÜNYA’NIN GÜNEŞ ETRAFINDAKİ HAREKETİ ve SONUÇLARI
Dünya Güneş etrafındaki hareketini Ekliptik adı verilen elips şeklindeki düzlemde saat ibresinin tersine doğru hareket ederek 365 gün 6 saatte tamamlar.
Yörünge düzleminin (Ekliptik düzlem) elips şeklinde olmasından dolayı Dünya’nın Güneş’e olan uzaklığı değişir. Dünya 3 Ocak tarihinde Güneş’e en yakın duruma gelir, buna Günberi (Perihel) denir. 4 Temmuz tarihinde ise Güneş’e en uzak durumundadır. Buna da Günöte (Afel) denir.
Dünya Güneş’e yaklaştığı zaman Güneş’in çekim kuvveti arttığından Dünya’nın yörüngedeki dönüş hızı da artar. Uzaklaştığı zaman da çekim kuvveti azalacağından yörünge üzerindeki dönüş hızı azalır.
Bu nedenle;
o   Kuzey Yarımküre’nin yaz mevsimi (21 Mart ile 23 Eylül arası), Güney Yarımküre’nin yaz mevsiminden (23 Eylül ile 21 Mart arası) daha uzun (7 gün) sürer.
o   Dünya Güneş’e yakın olduğunda dönüş hızı arttığından Şubat ayı 28 gün sürer.
o   Dünya Güneş’e uzak olduğunda dönüş hızı azaldığından sonbahar ekinoksuna iki gün geç girilir (23 Eylül’de yaşanır).
o   Dünya Güneş’e yaklaştığında çekim kuvveti arttığından gel-git genliği de artar.
Dünya’nın Güneş’e yaklaşması ve uzaklaşması mevsimlik sıcaklık dağışına etki etmez. Mevsimlik sıcaklık dağılışını etkileyen faktör, ışınların düşme açısıdır. Bunu da eksen eğikliği belirler.
Ekvator ile Yörünge düzlemi (Ekliptik) arasında 23˚27’ lık açının bulunmasından dolayı Yer ekseni ile Yörünge düzlemi arasında 66˚33’ lık bir açı oluşmuştur. Yani Yer ekseni yörünge düzlemine eğiktir.
Bunun sonucunda;
o   Güneş ışınlarının Dünya üzerindeki noktalara düşme açısı yıl içerisinde değişir.
o   Işınların düşme açısındaki değişikliğe bağlı olarak yıllık sıcaklık farkları oluşmuş ve mevsimler meydana gelmiştir.
o   Aynı anda, farklı yarımkürelerde farklı mevsimler yaşanır.
o   Bir noktada güneş ışınlarının atmosferdeki tutulma miktarı yıl içinde değişir.
o   Cisimlerin gölge boyları yıl içinde değişir.
o   Gece-gündüz süreleri yıl içinde değişir (Ekvator hariç).
o   Mevsimlik sıcaklık değişimine bağlı olarak yüksek ve alçak basınçlar, karalar ve denizler arasında yer değiştirir. Bunun sonucunda muson rüzgarları oluşur.
o   Aydınlanma çemberi yıl içerisinde yer değiştirir.
o   Bir noktadaki Güneş’in doğuş ve batış saatleri yıl içerisinde değişir.
o   Güneş’in ufuk düzlemindeki tepe noktası yıl içerisinde değişir.
o   Dönencelerin yeri (23˚27’ Kuzey ve Güney) ve Kutup dairelerinin (66˚33’ Kuzey ve Güney) yeri belirlenmiştir.
o   Güneş ışınlarının dik geldiği yerler dönenceler arasında yer değiştirir.
o   Matematik iklim kuşakları oluşmuştur.
o   Kutup noktalarında 6 ay süreyle gündüz, 6 ay süreyle gece yaşanır.
Dünya’nın yıllık hareketinin sonuçları eksen eğikliğine bağlı olarak gerçekleşir. Bu nedenle, eğer eksen eğikliği olmasaydı yukarıda belirtilen sonuçların hiçbiri oluşmazdı.
Güneş ışınları dönencelere yılda birer defa, dönenceler arasındaki her noktaya iki defa dik gelir. Dönencelerin dışına kesinlikle dik açıyla gelmez.

YERYUVARLAĞI ve EVREN
Uzay madde ve enerjiden meydana gelen bir sistemdir. Kainattaki madde; Güneş, gezegenler, yıldızlar, galaksiler, astroidler ve meteorlardan meydana gelen hacimli ve kütleli gök cisimlerinin tamamıdır.

Kainat; uzayı içine alan sınırsız ve sonsuz mesafelere kadar uzanan, zaman boyutu ile birlikte düşünülmesi gereken geometrik bir sistem olarak kabul edilmektedir.

Uzay: Dünya ve diğer bütün gök cisimlerinin de içinde yer aldığı sonsuz olarak kabul edilen boşluğa Uzay (evren) denir. Uzayda yeryüzündeki kanun ve prensipler büyük ölçüde değişir. Uzaydaki uzunluklar uzaya has bir ölçü birimi olan ışık yılı ile ölçülür. Işığın bir yılda aldığı yola ışık yılı denir. Işık saniyede 300 000 km, yılda yaklaşık 100 milyar km yol alır.

Uzayda gök cisimleri henüz ilmin tam olarak açıklayama-dığı düzenli ve uyumlu sistemler oluştururlar. Uzayda sayısı ve özellikleri tam olarak bilinmeyen milyarlarca gök cismi bulunmaktadır.

Galaksi: İçinde milyonlarca gök cismini bulunduran gök sistemlerine galaksi denir. Uzayda yaklaşık 100 milyar ga-laksi olduğu tahmin edilmektedir. Her galakside ortalama 100 milyar galaksiden oluşmaktadır. Güneş sisteminin de içinde olduğu Samanyolu galaksisi yaklaşık 200 milyar yıldızdan oluşur. Saman yolu galaksisinin genişliği yak-laşık 100 000 ışık yılı kadardır.

Yıldız: Kızgın gazlardan oluşan ve çevresine ısı ve ışık yayan gök cisimleridir.

Gezegen: Kendileri ısı ve ışığını kendisi üretmeyen ancak Güneş’ten aldıkları enerjiyi çevresine yayan soğuyup katılaşmış gök cisimleridir.
Uydu: Gezegenlerin çekim etkisinde kalarak onların çev-resinde dönen, güneşten aldıkları ışığı yansıtan, bağlı oldukları gezegenlerden daha küçük olan gök cisimlerine uydu denir.

Kuyruklu Yıldız: Kendileri ısı ve ışık üretmediklerinden yıldız değillerdir. Binlerce göktaşının bir araya gelmesiyle oluşmuşlardır. Güneşten aldıkları ışığı yansıtırlar. Güneşin yakınına gelmedikçe görülmezler. En çok tanınanı Halley Kuyruklu Yıldızıdır. Güneş çevresindeki bir turunu 76 yılda tamamlar.

Meteor: Uzayda başıboş gezen gök taşlarıdır. Bunların belli bir yörüngesi yoktur. Bulutsuz bir gecede gökyüzüne bakılırsa, sanki bir yıldızın kopup düşmesi gibi parıltılı bir yol çizerek düştüğü görülür. Dünya atmosferine giren me-teorlar saatte binlerce kilometrelik hızları nedeniyle atmos-fer içerisinde sürtünme etkisiyle sıcaklıkları 2000 °C’ye yaklaşır böylece yanarak parçalanırlar. Çok azı yere kadar ulaşır. Bu olay halk arasında yıldız kayması olarak bilinir.

Güneş Sistemi: Güneş ve güneş çevresinde dolanan gök cisimlerinden meydana gelir. Güneş sisteminde gezegen, uydu, kuyruklu yıldız ve meteor bulunur. Güneş sisteminin oluşumu ile ilgili en çok bilinen teori Kant-Lapslace teorisidir.

Bu teoriye göre güneş sistemi önce bir nebula (kızgın gaz kütlesi) idi. Daha sonra nebula soğudukça küçüldü ve ek-seni etrafındaki dönme hızı arttı. Böylece merkez kaç kuv-vetinin etkisiyle güneşten kopan parçalar uzaya yayıldı.

Güneş Sistemi’nde bulunan bütün gök cisimleri Güneşin çekim etkisi altındadır ve onun etrafında dönerler. Bu ha-reket, odak noktalarının birinde Güneş yer alan elips şek-lindeki bir yörünge üzerinde olmaktadır. Güneş Sistemi, bütünüyle ve aynı yönde dönen bir disk şeklinde hareket halindedir. Güneş Sistemi’nin çapı yaklaşık 30 ışık yılı ka-dardır. Güneş sisteminde Dünyadan başka 8 gezegen vardır. Bunlar;
      Dünyaya göre büyüklükleri
1.   Merkür (Utarit)   0.4
2.   Venüs (Zühre)   0.95
3.   Dünya (Yer)   1
4.   Mars (Merih)   0.5
5.   Jüpiter (Müşteri)   11
6.   Satürn (Zühal)   9.5
7.   Uranüs   4
8.   Neptün   4
9.   Plüton   0.2

Güneş: Güneş Sistemindeki 200 milyar yıldızdan birisi olan Güneş  kütlesi sıcak gazlardan oluşan ve çevresine ısı ve ışık yayan bir yıldızdır.

Güneşin çapı dünya çapının 110 katı (1.4 milyon km), hacmi 1.3 milyon katı ve ağırlığı 333.000 katı kadardır. Güneşin yoğunluğu ise Dünyanın yoğunluğunun ¼’ü kadardır. Güneş kendi ekseni etrafında saatte 70 000 km hızla döner. Bir turunu ise 25 günde tamamlar.

Güneş % 75 hidrojen, % 20 helyum ve % 5’de diğer elementlerden oluşur. Güneşte hidrojenin helyuma dönüşmesi sırasında (füzyon - erime birleşme) büyük bir enerji ortaya çıkar. Saniyede 600 milyon ton hidrojen helyuma dönüşür. Buda her saniye Güneşin 4.5 milyon ton hafiflemesine yol açar. Güneşteki füzyon olayı sonucunda kızıl kırmızımsı bir alev 15-20 bin km yükselir ki bu olaya Güneş Fırtınası denir. Bu bilgilere bakarak günün birinde Güneşin çevresine ısı ve ışık yayamayacağını ve dolayısı ile yeryüzünde yaşamın sona ereceğini düşünebiliriz. Ancak bu çok uzun yıllar sonra olacak bir olaydır.

Güneşin yüzey ısısı 6 000 °C ve merkezindeki ısı ise 1.5 milyon °C’dir. Güneşten çıkan enerjinin 2 milyonda birlik kısmı yeryüzüne ulaşır. Güneş’in üç günde yaymış olduğu enerji, Dünya’da bilinen bütün petrol, kömür ve ormanlardan elde edilecek enerjiye eşittir. Güneş ışınları 8.5 dakikada yeryüzüne ulaşır.

Güneş Sistemindeki Gezegenlerin Özellikleri
1. Bütün gezegenler elips şeklinde bir yörüngede hareket ederler. Hızları ve yörünge uzunlukları farklıdır. Yörünge-leri birbirleri ile kesişir.
2. Gezegenler hem güneş etrafında hem de kendi ekseni etrafında dönerler.
3. En küçük gezegen Plüton, en büyük gezegen ise Jüpiter’dir.
4. Güneşe en yakın gezegen Merkür, bilinen en uzak gezegen ise Plüton’dur.
5. Dünya’ya en yakın gezegen Venüs’tür.
6. Dünya’nın 1, Mars ve Neptün’ün 2, Uranüs’ün 6, Sa-türn’ün 10 ve Jüpiter’in 12 uydusu vardır. Merkür ve Plü-ton’un uydusu yoktur.
7. Güneşe yakın olan gezegenler daha hızlı, uzak olan gezegenler ise daha yavaş hareket ederler. Uzak olan geze-genlerin yörüngeleri daha uzun olduğu için Güneş etrafın-daki dönüşlerini daha geç tamamlarlar.
8. Bütün gezegenler hem kendi, hem de güneş etrafında batıdan doğuya doğru dönerler.
9. Bütün gezegenlerin yörünge düzlemleri, Güneşin ekvator düzlemi içinde yer alır.
10. Bütün gezegenlerin eksenleri ile yörünge düzlemleri arasında eğiklik vardır.
11. Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün gibi gezegenlerin yoğunlukları küçük gezegenlere göre daha azdır. Bunun nedeni büyük gezegenlerin bileşimlerinin daha hafif maddelerden oluşmasıdır.

YERİN ŞEKLİ VE BOYUTLARI
YERİN ŞEKLİ
Bilim ve teknolojik seviyeye bağlı olarak, İlk Çağ’da Dünya’mızın şekli, değişik biçimlerde tahmin ediliyordu. Orta Çağ’da özellikle Türk-İslam dünyasında matematik coğrafyada görülen gelişmelerle meridyenlerin uzunlukları ölçülmüş ve Yer’in yuvarlak olduğu anlaşıl-mıştır. 16. y.y.’da Kopernik’ten sonra Yer’in şekli, Güneş çevresindeki hareketleri ve yörüngesi konularında önemli gelişmeler sağlanmıştır. Önce elipsoit ve daha sonra da yuvarlak olarak bilinen Yer’in şeklinin, 18. y.y.’da yapılan hassas ölçmeler sonucunda tam olarak yuvarlak olmadığı anlaşılmıştır.

Bu ölçme sonuçla-rına göre Yer, ku-tuplardan basık, Ekvator’dan şiş-kin, küreye yakın bir şekle sahiptir. Yer’in bu gerçek, kendine özgü şekline geoit adı verilir. Yer’in ekseni etrafında dönmesi sonucunda oluşan mer-kezkaç kuvvetinden dolayı geoid şeklini almıştır.

YERİN BOYUTLARI
Ekvator çevresi   :   40 076 km
Kutuplar çevresi   :   40 009 km
Ekvator yarıçapı   :   6 378 km
Kutuplar yarıçapı   :   6 357 km
Yarıçaplar arasındaki fark   :   21 km
Basıklık oranı   :   1/297
Yüzölçümü    :   510.100.000 km2
Karalar   :   149.100.000 km2
Deniz ve Okyanuslar   :   361.000.000 km2
Hacmi   :   1.083.320.000 km3

Yer’in Şeklinin Sonuçları:
1. Gece gündüz oluşur.
2. Güneş ışınlarının geliş açısı açısı ekva-tordan kutuplara doğru azalır.
3. Sıcaklık ekvatordan kutuplara doğru azalır.
4. Cisimlerin gölge bo-yu ekvatordan kutupla-ra doğru uzar.
5. Ekvatordan kutup-lara doğru gidildikçe güneş ışınlarının at-mosferde kat ettiği yol uzar. Yol uzadıkça yere ulaşan enerji miktarı azalır.
6. Ekvator çevresinde termik alçak basınç alanı, kutuplar çevresinde termik yüksek basınç alanı oluşur.
7. Aydınlanma çizgisi daire biçimindedir ve Dünya’nın bir yarısı karanlık bir yarısı karanlık olur
8. Paralel dairelerinin boyları ekvatordan kutuplara doğru kısalır.
9. Meridyenler arasındaki mesafe ekvatordan kutuplara doğru daralır.
10. Dünya’nın ekseni etrafındaki dönüş hızı ekvatordan kutuplara doğru azalır. Kutup noktalarındaki hızı teorik olarak sıfıra iner.
11. Dünyanın ekseni etrafındaki dönüş hızına bağlı olarak, güneşin doğuş ve batış saatlerinde ufuk üzerinde kalma süresi ekvatordan kutuplara doğru artar.
12. Kutup yıldızı sadece Kuzey Yarımkürede görünür ve görünüm açısı o yerin enlem derecesini verir.
13. Küresel yüzeyin bir düzleme hatasız olarak aktarılama-dığı için harita çiziminde güçlüklere yol açmaktadır.
14. Tam bir meridyen dairesinin boyu ekvatordan daha kısadır.
15. Atmosferin kalınlığı ekvatordan kutuplara doğru azalır.
16. Bir noktadan hep aynı yöne doğru gidilirse tekrar aynı noktaya gelinir.
17. Kutup noktaları yerin merkezine ekvatordan daha yakındır. Bundan dolayı Yerçekimi ekvatordan kutuplara doğru gittikçe artar.
18. Ekvatorun yarısı uzunluktaki paralel 600 paralelleri olur (Tam küre olması durumunda 450 paralelleri olurdu).

DÜNYA’NIN HAREKETLERİ
Soru çıkması itibariyle Dünya’nın iki türlü hareketi vardır:
1. Günlük (Kendi ekseni etrafındaki) Hareketi,
2. Yıllık (Güneş Etrafındaki) Hareketi.

1. DÜNYA’NIN GÜNLÜK HAREKETİ
Dünya’nın kendi ekseni etrafında tam bir devir yapmasına Günlük Hareket denir. Dünya, kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru döner. Bu dönüşünü 24 saatte tamamlar. Bir dönüşü için geçen bu süreye bir gün denir.

Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki hızı ekvatorda yaklaşık olarak saatte 1670 km’dir. Bu hız kutuplara doğru azalır ve kutup noktalarında 0 km olur. Dünya’nın hızının hissedil-memesinin nedeni atmosferle birlikte dönmesidir. Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönüşü sırasında iki türlü hız ortaya çıkar;

a) Açısal Hız: Dairesel hareket yapan bir cismin birim zamanda taranan açıya açısal hız denir. Açısal hız, her enleminde aynıdır. 24 saatte 3600 derece taranır. Bir saatte 15°, 4 dakikada 1° dir. Bundan dolayı bir boylam üzerindeki bütün noktalarda yerel saat aynıdır.

b) Çizgisel Hız: Cisimlerin birim zamanda aldığı yola çizgisel hız denir. Dünya’nın çizgisel hızı her enlemde aynı değildir. Hızın en yüksek olduğu yer Ekvatordur ve saatte 1670 km’dir. Bu hız kutuplara doğru azalır ve kutup noktalarında 0 km olur.
Çizgisel hızın farklı olmasına bağlı olarak Ekvator ve çevresinde güneş hızlı doğar ve hızlı batar. Kutuplara doğru gittikçe güneşin doğuş batış süresi uzar.

Çizgisel hızın farklı olması yer çekimini de etkiler. Ekvatorda çizgisel hız ve savrulma fazla olduğu için yer çekimi az, kutuplara doğru ise çizgisel hız ve savrulma azaldığı için yer çekimi artar.

Eğer çizgisel hız iki kat artsaydı bir gün 12 saat olurdu, böylece iki meridyen arası yerel saat farkı 2 dakika olurdu. Çizgisel hız iki kat azalsaydı bir gün 48 saat olurdu, böylece iki meridyen arası yerel saat farkı 8 dakika olurdu.

Dünya’nın yuvarlak olmasından dolayı güneşe bakan yüzü aydınlık, diğer yüzü karanlıkta kalır. Dünya’nın dönmesiyle gece ve gündüz birbirini izler. Ancak yer ekseninin yörünge düzlemine dik olmamasından dolayı gece gündüz süreleri yıl içerisinde değişir.

Dünya’nın aydınlık ve karanlık kısımlarını birbirinden ayıran sınıra aydınlanma çemberi denir.

Dünya’nın batıdan doğuya doğru dönmesi, güneşin doğu-dan doğmasına  ve batıdan batmasına neden olur. Buna bağlı olarak da ana yönler oluşur.

Günlük Hareketinin Sonuçları:
1. Gece ve gündüz ardalanır.
2. Güneş ışınlarının gün içerisinde yere düşme açıları değişir. Sabah ve akşam güneş ışınları eğik,  öğlen vakti ise en yüksek açıyla gelir.
3. Gölge boyları ve yönleri değişir.
4. Günlük sıcaklık farkları oluşur. Gün içerisinde en yüksek sıcaklıklar öğleden sonra görülürken, en düşük sıcaklıklar da güneşin doğduğu andır.
5. Gün içerisinde basınç değişimleri oluşur. Bunun sonucunda günlük (meltem) rüzgârlar oluşur.
6. Kurak ve yarı kurak bölgelerde taşlarda mekanik çözülme gerçekleşir.
7. Merkezkaç (coriolis) kuvveti oluşur. Bunun sonucunda; Rüzgârların ve okyanus akıntılarının yönlerinde sapmalar meydana gelir.
8. 300 ve 600 enlemleri civarında dinamik basınç merkezleri oluşur.
9. Yerel saat farkları meydana gelir.

2. YER’İN GÜNEŞ ETRAFINDAKİ HAREKETİ
Dünya, elips şeklindeki bir yörüngede Güneş etrafında dolanır. Bir tam dönüşünü 365 gün 6 saatte tamamlar. Buna bir yıl denir.

Dünya’nın Güneş etrafındaki hareketi sırasında  izlediği yola yörünge denir. Dünya’nın yörüngesinden geçen düzleme yörünge düzlemi veya ekliptik düzlem adı verilir.
Dünya yörüngesi 939 milyon km uzunluğundadır. Dünya bu yörüngede ortalama 107.118 km/h’ten  (saniyede 30 km) daha hızlı dönmektedir.

Dünya’nın güneşe olan ortalama uzaklığı 149.5 milyon km’dir. Dünya’nın yörüngesi elips şeklindedir. Bu nedenle Dünya’nın Güneşe olan uzaklığı yıl içerisinde değişir.

 
Dünya’nın Güneşe en yakın olduğu döneme (3 Ocak - 147 milyon km) günberi (perihel), denir, Dünya’nın yörünge-deki hızı artar ve Şubat ayı 2 gün kısa sürer. En uzak olduğu döneme (4 Temmuz - 152 milyon km) günöte (aphel) denir, yörüngedeki hızı azalır ve yaz ayları 2 gün uzun sürer.

Dünya’nın  Güneş’e bazen yaklaşıp, bazen de uzaklaşması yeryüzünde sıcaklık değişikliğine yol açmaz. Çünkü uzay boşluğunda güneş ışınlarını tutacak bir gaz yoktur.

Kuzey ve Güney yarım kürelerin farklı zamanlarda ısınıp soğumasının temel nedeni, Güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açılarıdır. Mesela Dünya’nın Güneşe en uzak olduğu aylar olan Haziran ve Temmuz aylarında Kuzey Yarım Küre’de Yaz mevsimi yaşanır. Bunun nedeni Haziran ayında Güneş ışınlarının Kuzey Yarım Küre’de yere değme açısının büyümesidir. 

Dünyanın Yıllık Hareketinin Sonuçları:
1)   1. Güneş ışınlarının bir noktaya geliş açısı değişir.
2)   2. Sıcaklık yıl içinde değişir.
3)   3. Gölge uzunlukları yıl içinde değişir.
4)   4. Güneşin ufukta doğup battığı yer ve zamanı değişir.
5)   5. Gece ve gündüz süreleri de yıl içerisinde değişir.
6)   6. Muson rüzgârları oluşur.
7)   7. Mevsimler oluşur.

DÜNYA’NIN EKSEN EĞİKLİĞİ VE SONUÇLARI
Dünya’nın eksen eğikliğinin anlaşılabilmesi için  şu terimlerin bilinmesi gerekmektedir.
1. Ekliptik Düzlem (Yörünge Düzlemi): Dünya’nın Güneş etrafında izlediği yola Ekliptik Düzlem denir.
2. Ekliptik Eksen (Yörünge Ekseni): Ekliptik düzlemi dik kestiği kabul edilen hayali çizgiye Ekliptik Eksen denir.
3. Dünya’nın Ekseni: Kutuplardan ve yerin merkezinden geçtiği kabul edilen hayali çizgiye Dünya’nın Ekseni denir.
4. Ekvator Düzlemi: Dünya’yı iki eşit parçaya bölen hayali çizginin meydana getirdiği düzleme Ekvator Düzlemi denir.
Ekliptik eksen ile Dünya’nın ekseni birbiri ile çakışmaz aralarında 23° 27’ lık bir eğiklik vardır. Bu eğikliğe Dünya’nın Eksen Eğikliği adı verilir.

Eksen eğikliği, Dünya’nın hem kendi ekseni hem de Güneş etrafındaki hareketiyle hiçbir zaman değişmez. Sade-ce ekinoks tarihlerinde etkisi ortadan kalkar.
 
Eksen Eğikliğinin Sonuçları:
1. Mevsimlerin oluşmasına neden olur.
2. Bir noktaya düşen güneş ışınları yıl içerisinde değişir.
3. Bir noktaya dikilen çubuğun gölge boyu yıl içinde değişir.
4. Dönenceler ve Kutup Daireleri oluşur.
5. Kuzey ve Güney yarım kürelerde aynı anda farklı mevsimler yaşanır.
6. Aydınlanma dairesi sürekli yer değiştirir.
7. Gece ve gündüz süreleri uzayıp kısalır.
8. Mevsimlik sıcaklık ve basınç farkları oluşur.
9. Matematik iklim kuşakları meydana gelir.
10. Güneşin doğuş-batış saati ve yeri değişir.

Dünyanın Eksen Eğikliği İle İlgili İhtimaller:
a. Eksen Eğikliği Olmasaydı:
1. Güneş ışınları daima ekvatora dik açıyla gelirdi ve bu durum hiçbir zaman değişmezdi.
2. Mevsimler ortadan kalkardı.
3. Yıllık sıcaklık farkı meydana gelmezdi.
4. Aydınlanma çizgisi daima kutuplardan geçerdi.
5. Daima gece gündüz eşitliği yaşanırdı.
6. Güneşin doğuş batış yer ve saati değişmezdi.
7. Güneş ışınlarının öğle vakti gelme açıları değişmezdi.
8. Kutuplarda alaca karanlık yaşanırdı.
9. Dönenceler ve Kutup Daireleri ortadan kalkardı.
10. Matematik İklim kuşakları ortadan kalkardı.
11. Bitki ve hayvan türleri azalırdı.

b. Eksen Eğikliği 23° 27’ dan Fazla Olsaydı (33°):
1. Güneş ışınlarının dik açıyla geldiği saha genişlerdi.
2. Dönenceler 33° ve kutup daireleri 57° enlemlerinden geçerdi.
3. Kutup ve Ekvatoral kuşak genişler Orta kuşak daralırdı.
4. Güneş ışınlarının gelme açıları ve gölge boyları daha fazla değişirdi.
5. Yıllık sıcaklık farkları artardı.
6. Gece ile gündüz arasındaki fark artardı.
7. Ekvatoral Kuşakta sıcaklık değerleri azalırken, Kutup Kuşağında artardı. Orta Kuşakta ise yazlar daha sıcak, kışlar daha soğuk olurdu.
8. Aydınlanma çizgisi daha fazla yer değiştirirdi.

c. Eksen Eğikliği 23° 27’ dan Az Olsaydı (15°):
1. Güneş ışınlarının dik açıyla geldiği saha daralırdı.
2. Dönenceler 15° ve kutup daireleri 75° enlemlerinden geçerdi.
3. Kutup ve Ekvatoral kuşak daralır, Orta kuşak genişlerdi.
4. Güneş ışınlarının gelme açıları ve gölge boyları daha az değişirdi.
5. Yıllık sıcaklık farkları azalırdı.
6. Gece ile gündüz arasındaki fark azalırdı.
7. Ekvatoral Kuşakta sıcaklık değerleri yükselirken, Kutup Kuşağında düşerdi. Orta Kuşakta ise yazlar daha serin, kışlar daha ılık olurdu.
8. Aydınlanma çizgisi daha az yer değiştirirdi.


MEVSİMLER VE ÖZELLİKLERİ
Mevsimler güneşin gün dönümü ve gece gündüz eşitliği noktaları arasından geçişleri arasındaki sürelerdir. Mev-simlerin oluşmasının temel sebebi eksen eğikliği ve Dünya’nın Güneş çevresindeki hareketidir. Her iki yarım kürede de mevsimler birbirinin tersi olarak yaşanır. KYK yazı yaşarken, GYK kışı yaşamaktadır. Aynı şekilde birinde sonbaharı yaşanırken diğeri de ilkbahar yaşanır.

Dünya’nın eksen eğikliği ve yıllık hareketine bağlı olarak dört önemli gün ortaya çıkar. Bu günler mevsim başlangıcı olduğu için Gündönümü adı da verilir. 21 Mart ve 23 Eylül Ekinoks tarihleri, 21 Aralık ve 21 Haziran Solstis tarihleridir.
 
Eğer eksen eğikliği olmasaydı, Dünya güneş etrafında do-lanırken, güneş ışınlarının yere düşme açısı değişmeyecek, sıcaklık değişimleri gerçekleşmeyecek, böylece mevsimler de oluşmayacaktı.

Gündönüm (solstis) tarihleri gündüz sürelerinin uzamaya veya kısalmaya döndüğü tarihlerdir. Ekinoks tarihleri ise güneş ışınlarının ekvatora dik düştüğü ve bütün dünyada gece ve gündüz sürelerinin eşit olduğu tarihlerdir.

21 MART (İLKBAHAR EKİNOKSU)
Dünya’nın yörünge üzerindeki konumu nedeniyle eksen eğikliğinin etkisi ortadan kalkar ve güneş ışınları ekvatora dik gelir.
 
1. Güneş ışınları ekvatora dik düşer.
2. Bütün dünyada gece ve gündüz eşitliği yaşanır.
3. Güneş her iki kutuptan da görünür. KKN’nda güneş doğmaya; GKN’nda güneş batmaya başlar.
4. Kuzey Yarım Küre’de ilkbahar, Güney Yarım Küre’de sonbahar başlangıcıdır.
5. Aydınlanma çemberi kutup noktalarından teğet geçer.
6. Kuzey Yarım Küre’de gündüzler gecelerden; Güney Yarım Küre’de geceler gündüzlerden daha uzun olur.
7. Bir meridyen üzerindeki bütün noktalarda güneş aynı anda doğup, aynı anda batar.
8. Gölge boyu ekvatorda 0, Ekvatorla 45° enlemi arasında cismin boyu gölgenin boyundan büyük, 45° enlemlerinde cismin boyu gölge boyuna eşit, 45°-90° enlemleri arasında ise gölge boyu cismin boyundan uzundur.

21 HAZİRAN (YAZ SOLSTİSİ)
Dünya’nın yörünge üzerindeki konumu ve eksen eğikliği nedeniyle KYK güneşe dönüktür ve güneş ışınları Yengeç Dönencesine dik gelir.
 
1. Güneş ışınları Yengeç Dönencesine dik düşer.
2. Ekvatordan güneye gidildikçe geceler uzar, gündüzler kısalır.
3. Ekvatordan kuzeye gidildikçe gündüzler uzar, geceler kısalır.
4. Kuzey Yarım Küre’de yaz, Güney Yarım Küre’de kış başlangıcıdır.
5. Aydınlanma çemberi kutup dairelerine teğet geçer.
6. Kuzey Kutup Dairesi’nin tamamı güneşi görürken, Güney Kutup Dairesi’nin tamamı karanlıkta kalır.
7. Güneş KYK’nde ufuk düzlemi üzerindeki en yüksek, GYK’nde en alçak konumuna gelir.
8. Gölge boyu KYK’nde en kısa, GYK’nde en uzun durumdadır.
9. KYK’de en uzun gündüz, en kısa gece; GYK’de en kısa gündüz, en uzun gece yaşanır.
10. Bu tarihten sonra KYK’de gündüzler kısalmaya, geceler uzamaya; GYK’de gündüzler uzamaya, geceler kısalmaya başlar.
11. Bu tarihten sonra KYK’de güneş ışınlarının geliş açıları küçülmeye; GYK’de büyümeye başlar.

23 EYLÜL (SONBAHAR EKİNOKSU)
Dünya’nın yörünge üzerindeki konumu nedeniyle eksen eğikliğinin etkisi ortadan kalkar ve güneş ışınları ekvatora dik gelir.
 
1. Güneş ışınları ekvatora dik düşer.
2. Bütün dünyada gece ve gündüz eşitliği yaşanır.
3. Güneş her iki kutuptan da görünür. KKN’nda güneş batmaya; GKN’nda güneş doğmaya başlar.
4. Kuzey Yarım Küre’de sonbahar, Güney Yarım Küre’de ilkbahar başlangıcıdır.
5. Aydınlanma çemberi kutup noktalarından teğet geçer.
6. Kuzey Yarım Küre’de geceler gündüzlerden; Güney Yarım Küre’de gündüzler gecelerden daha uzun olur.
7. Bir meridyen üzerindeki bütün noktalarda güneş aynı anda doğup, aynı anda batar.
8. Gölge boyu ekvatorda 0, Ekvatorla 45° enlemi arasında cismin boyu gölgenin boyundan büyük, 45° enlemlerinde cismin boyu gölge boyuna eşit, 45°-90° enlemleri arasında ise gölge boyu cismin boyundan uzundur.

21 ARALIK (KIŞ SOLSTİSİ)
Dünya’nın yörünge üzerindeki konumu ve eksen eğikliği nedeniyle GYK güneşe dönüktür ve güneş ışınları Oğlak Dönencesine dik gelir.
 
1. Güneş ışınları Oğlak Dönencesine dik düşer.
2. Ekvatordan kuzeye gidildikçe geceler uzar, gündüzler kısalır.
3. Ekvatordan güneye gidildikçe gündüzler uzar, geceler kısalır.
4. Kuzey Yarım Küre’de kış, Güney Yarım Küre’de yaz başlangıcıdır.
5. Aydınlanma çemberi kutup dairelerine teğet geçer.
6. Güney Kutup Dairesi’nin tamamı güneşi görürken, Kuzey Kutup Dairesi’nin tamamı karanlıkta kalır.
7. Güneş GYK’nde ufuk düzlemi üzerindeki en yüksek, KYK’nde en alçak konumuna gelir.
8. Gölge boyu GYK’nde en kısa, KYK’nde en uzun durumdadır.
9. GYK’de en uzun gündüz, en kısa gece; KYK’de en kısa gündüz, en uzun gece yaşanır.
10. Bu tarihten sonra GYK’de gündüzler kısalmaya, geceler uzamaya; KYK’de gündüzler uzamaya, geceler kısalmaya başlar.
11. Bu tarihten sonra GYK’de güneş ışınlarının geliş açıları küçülmeye; KYK’de  büyümeye başlar.

NOT 1: 21 Mart-23 Eylül tarihleri arasında Kuzey Kutup Noktası 6 ay gündüz, Güney Kutup Noktasında ise 6 ay gece yaşanır. 21 Eylül-Mart23 tarihleri arasında Kuzey Kutup Noktası 6 ay gece, Güney Kutup Noktasında ise 6 ay gündüz yaşanır.

NOT 2: Güneş ışınları dönenceler arasındaki her noktaya yıl içerisinde iki defa dik düşerken, dönencelere bir defa dik düşer.

Güneş Işınlarının Geliş Açısının Hesaplanması:
1. Güneş ışınlarının hangi enleme dik düştüğü bilinecek.
2. Düşme açısı sorulan yerin enlemi ile güneş ışınlarının dik düştüğü nokta arasındaki enlem farkı bulunacak.
3. Bulunan enlem farkı 90° den çıkarılacak.

Örnek: Güney Yarım Küre’de gündüzlerin kısalmaya başladığı tarihte Türkiye’nin en kuzeyine güneş ışınları kaç derecelik açı ile düşer.

Çözüm: Bu tarih 21 Aralıktır ve güneş ışınları Oğlak Dönencesine dik düşer.
42 + 23 = 65   90 – 65 = 25
21 Aralık tarihinde Türkiye’nin en kuzeyi olan 42° kuzey enlemine güneş ışınları 25° lik bir açıyla düşerler.
Gece – Gündüz Durumu:
1. Eğer Dünya’nın günlük hareketi olmasa sürekli bir yüzünde gündüz bir yüzünde gece yaşanırdı.
2. Dünya’nın yıllık hareketi ve eksen eğikliği nedeniyle gece gündüz sürekli uzayıp kısalır.
   Ekvatorda yıl boyunca 12 saat gece, 12 saat gündüz yaşanır.
   Türkiye’de gece gündüz arasındaki fark 16 saate 8 saat olarak yazla kış arasında değişir.
   66° 33’ enleminde 24 saat gece ve 24 saat gündüz yaşanır.
   90° enleminde ise 6 ay gece ve 6 ay gündüz yaşanır.
3. Dünya’nın eksen eğikliği olmasaydı sürekli 12 sat gece 12 saat gündüz yaşanırdı..
4. 21 Aralıkta Kuzey Kutup Noktası’na gidildikçe gündüzler kısalır, Güney Kutup Noktası’na gidildikçe gündüzler uzar. 21 Haziran tarihinde ise tam tersi yaşanır.
 5. Dünya’nın dönüş hızının kutuplara doğru gittikçe yavaşlamasından dolayı, Güneş’in doğma ve batma süreleri kutuplara doğru gittikçe uzar.

 
DÜNYADAKİ SU KÜTLELERİ

Yeryüzündeki su kütlesi iki bölüme ayrılır:
A. Okyanuslar
B. Denizler
 A. Okyanuslar
Denizlerden daha büyük olan, kıtalararasındaki büyük çukurları kaplayan geniş su kütleleridir.Dünya üzerinde üç tane okyanus vardır.Bu oklyanuslar büyüklük sırasına göre şunlardır:
1.Büyük Okyanus
Asya ile Kuzey ve Güney Amerika kıtaları ve Okyanusya kıtaları arasındaki okyanustur.180000000 km2 yüzölçüğmü ile en büyük okyanustur.
2.Atlas Okyanusu
Kuzey ve Güney Amerika, Afrika ve Avrupa kıtaları arasında bulunan okyanustur.106000000 km2 yüzölçümüne sahiptir.
3. Hint Okyanusu
Afrika, Asya ve Okyanusya kıtaları arasında bulunur ve yüzölçümü 75000000 km2 dir.Bu yüzölçümü ile en küçük okyanustur.
B. Denizler
Okyanusların kara içlerine doğru sokulan kollarıdır.Okyanuslar ve denizler arasında genişlik ve derinlik bakımından farklılıklar vardır.
Denizlerin bazıları kıtaların kenarlarında bulunur ve bunlar okyanuslardan adalarla veya sığ deniz eşikleriyle ayrılmışlardır.
Bu tür denizlere “Kenar Denizi” adı verilir.Japon denizi buna bir örnektir.Okyanuslardan karalara doğru sokulmuş denizlere “ara deniz” veya “iç deniz” denir.Boğaz ise karalar arasında denizin çok daralmış kısmına verilen addır. İstanbul Boğazı, Çanakkale Boğazı  vb. gibi.
Okyanus ve deniz kıyılarının bazı kesimlerinde girintiler oluşur.Bu girintilerin büyük olanlarına “körfez”, küçük olanlarına ise “koy” adı verilir.
KITALAR
•   510 milyon km2 yüzölçümüne sahip olan dünyamız kara ve denizlerle japlıdır.Yeryüzünün %29’u karalarla, %71’i de denizlerle kaplıdır.Bu oran yarım kürelerde değişkendir. KYK’de karalar %39, GYK’de ise %19’dur.
Kendisine bağlı yakın adalarla birlikte etrafı deniz ve okyanuslarla kaplı kara parçalarına kıta denir.Dünyamız 7 kıtadan oluşur.Bunlar büyüklüklerine göre Asya, Afrika, K. Amerika, G. Amerika, Antartika, Avrupa, ve Okyanusya’dır.
Bu kıtalardan Asya-Avrupa-Afrika Eski Dünya Kıtaları olarak bilinir.
Asya Kıtası
•   44 miyon km2 ile Dünyanın en büyük kıtasıdır.
•   Ural Dağları ile Avrupa’dan, Kızıldeniz ve Süveyş kanalıyla Afrik’dan ayrılır.
•   Amerika ile birbirine en çok yaklaştığı yer kuzey doğuda Bering Boğazıdır.
•   Dünya nüfusunun yarısından fazlasını barındırır.
•   Dünya’nın en yüksek dağı Everest (8882 m), Dünyanın en yüksek platoları Pamir ve Tibet bu katadadır.
•   Dünyanın en yoğun depremlerinin görüldüğü bölgedir.(Hindistan Japonya)
•   Asya kıtasında Ekvatoral, Muson, Göl, Akdeniz, Step ve Tundra iklimleri görülür.
•   Dünya nüfusunun %60’ı Asya’da yaşar.
•   G.Doğu Asya’da fazla pirinç üretilir.Fakat halkın tüketimini ancak karşıladığından ekonomik değer taşımaz.
Avrupa Kıtası
•   Yükselktisi en az olan kıtadır.Böylece akarsular denge profiline yaklaşmış ve üzerinde taşımacılık yapılabilir.
•   Kutba yakın yerlerde (Norweç-Finlandiya-İsveç) buzul şekilleri yaygundır.
•   Akdeniz, Okyanus, Karasal ve Tundra iklimleri görülür.
•   Nüfus artışı en az olan kıtadır.
•   Yüz ölçümümün az, sanayileşmenin fazla olmasından dolayı nüfus yoğunluğunun en yüksek olduğu kıtadır.
Afrika Kıtası
•   30 milyon km2 lik yüzölçümü ile Dünyanın  ikinci büyük kıtasıdır.
•   Kıtanın büyük kısmı Tropikal kuşakta yer alır.
•   Ekvatorun kuzey ve güneyinde yer aldığından yaz ve kış mevsimlerini beraber yaşar.(kuzeyde yaz güneyde kış)
•   Hem kuzey hem de güneyinde Akdeniz iklimi görülür.
•   Nüfus artış oranının en fazla olduğu kıtadır.
•   Kuzey kesimlerinde çöl ikliminden dolayı nüfus yoğunluğu azdır.
•   Altın ve fosfat, elmas bakımından en zengin kıtadır.
Okyanusya Kıtası(Avustralya)
•   Ekvator ile 450 Güney paraleli  arasında 9 milyon km2 ile en küçük kıtadır.
•   Akdeniz-Savan-Çöl-Tropşakl iklim görülür.
•   En fazla koyun ve yün üreten kıtadır.
Amerika Kıtası
•   800 Kuzeyden 560 güneye kadar uzanır.
•   1942’de keşfedildiğinden Yeni Dünya Karası denir.
•   And dağları kuzey güney uzantılı bir şekilde Amerika kıtasını boydan boya kateder.
•   Dünyanın en uzun ve en fazla su taşıyan ırmakları buradadır.(kuzey Amerikada missisipi güney amerikada amazon)
•   Ekvatoral, Savan, Akdeniz, Karasal Tundra iklimleri görülür.
•   Kıta nüfusunun büyük kısmı doğu kıyılarda yoğunlaşmıştır.(Avrupa ile ilşkilerin yoğun olması)
•   Petrol, demir, kömür, bakır ve kükürtte dünyanın birincisidir.
Antartika Kıtası
•   Buzullarla kaplıdır.
•   Yaşam yoktur.
KOMŞULARIMIZ
Azerbaycan
Kuzeyinde Rusya güneyinde İran Doğusunda Hazar Denizi batısında Gürcistan Ermenistan
        Genelde dağlıktır.Kuzeyinde B. Kafkas dağları, güney ve güney batısında K.Kafkas dağları orta kısımlarında Aras-Kura nehirlerinin suladığı ovalar vardır.
Yeryüzü şekilleri çeşitli olduğu için iklim çeşitlidir.
Karasal ve nemli suptropikal iklim
Tarıma elverişli toprakları azdır.
Hazar denizi kıyısında balıkçılık gelilşmiştir.


Petrol, demir ve kayatuzu çıkarılan başlıca madenlerdir.Petrolün büyük bir kısmı hazar denizinden sağlanır.
Gürcistan
Kuzeyinde Rusya, güneyinde Ermenistan, Doğusunda Azerbaycan Batısında Karadeniz, güney batısında  Türkiye .
Kuzeyinde B.Kafkas güneyinde K.Kafkas  dağları vardır.
Kafkas ülkeleri içinde iklimi en ılıman olanıdır.
Karqadeniz kıyılarında çay turunçgil yetişir.
Tarıma dayalı sanayi gelişmiştir.
Ermenistan
Kuzeyinde Gürcistan, güneyinde Nahcivan-İran, doğusunda Azerbaycan, batısında Türkiye


Toprakların büyük bir bölümü dağlıktır.
Kuzeynde K. Kafkas dağları bulunur.
G.B. sında ararat ovası bulunur.Ortasından Aras Nehri geçer.
Genelde karasal iklim şartları görülür.
Halkın büyük bir kısmı tarımla geçinir.
Tarımsal sanayi gelişmiştir.
Nükleer enerji üretimi yapılır.
Kara ve demir yolu ağı gelişmiştir.
İran
Kuzeyinde Nahcivan-Ermenistan, Azerbaycan, Hazar denizi, güneyinde Basra ve umman körfezleri, doğusunda Pakistan-Afganistan, batısında Türekiye-Irak.
Etrafı dağlarla çevrilidir.(elbruz, zağroz kopet, kuhistan)
Kuzeyde Deşt-i lut güneyde Deşt-i kebir önemli çölleri
Urmiye gölü ve Karun n. bulunur.
Hazar denizi ve Basra körfezi kıyılarında ılıman iklim, iç kesimlerde karasal iklim.
Şeker kamışı, pirinç, çay tarımı yaygındır.
Hayvancılık gelişmiştir.(karakul koyunları dünyaca ünlü)
Petrol ve doğalgaz bakımından zengin(sanayi petrole dayalı).
Halılarda dünmyaca ünlüdür.
Irak
Kuzeyinde Türkiye, güneyinde Suudi Arabistan, Kuveyt, Basra Körfezi, doğusunda İran, batısında Suriye ve İran
Kuzeyi oldukça dağlıktır.
Bu dağlık arazide B. Ve K. Zap akarsuları
Orta kısımda Fırat ve Dicle nehirlerinin suladığu Mezopotamya ovası
 


Genel olarak karasal iklim görülür.
Tahıl, mısır, pirinç, hurma tarımı yapılır.
 
En önemli yer altı kaynağı petroldür.



Suriye
Kuzeyinde Türkiye, güneyinde Ürdün, doğusunda Irak, batısında İsrail, Lübnan, Akdeniz.
Başkenti Şam
Yeryüzü şekilleri genelde sadedir.
Akdeniz kıyısında Ensariye dağları
Lübnan sınırında antilübnan dağları
Fırat ve Asi ırmakları bu ülkenin topraklarından geçer.
Kıyı kesiminde Akdeniz iç kesimlerinde karasal iklim görülür.
Topraklarının büyük bir kısmı tarıma elverişlidir fakat sulama problemi nedeniyle az bir kısmı kullanılır.
Kırsal kesimde küçükbaş hayvancılık yaygındır.
En önemli yer altı kaynağı petroldür.
Bulgaristan
Kuzeyinde Romanyta, güneyinde Yunanistan-Türkiye, doğusunda Karadeniz, batısında Yugoslavya-makedonya.
Başkenti Sofyadır.
Radop ve koca balkan dağları bulunur.
Tuna ve Meriç nehirleri boyunca ovalar bulunur.
Kuzeyde karasal iklim görülür.
Güneyde iklim ılımanlaşır.




Buğday, mısır, arpa, ayçiçeği, tütün, şeker pancarı,sebze-meyve.
Hayvancılık gelişmiştir.
Linyit çıkarımı önemlidir.
Turizm ülke ekonomisi için önemlidir.
Yunanistan
Kuzeyinde Makedonya, Arnavutluk, Bulgaristan; güneyinde Akdeniz, doğusunda Ege Denizi ve Türkiye.
Başkenti Atina.
Büyük bir bölümü dağlıktır.(pindus ve olimpos)
Adalar ülke yüzölçümünün 1/5 ini oluşturur.Mestos, Meriç Vardar ırmakları bulunur.
Genelinde Akdeniz iklimi görülür.
Tarım modern yöntemlerle yapılır.
Mandıra hayvancılığı gelişmiştir.
Turizm ülke ekonomisi için önemlidir.
Ulaşım gelişmiştir.
Nüfus artış hızı azdır.
K.K.T.C.
Başkenti Lefkoşe dir.
Güneyinde G. Kıbrıs Rum kesimi bulunur, diğer yönlerinde Akdeniz bulunur.
Ülke kuzeyinde Beşparmak dağları güneyinde ise maverya ovası ile kaplıdır.
Akarsu ağı yetersiz(su sıkıntısı).
Genelinde Akdeniz iklimi görülür.
Tarım ülkesidir(sebze turunçgil üzüm)
Turizm ülke ekonomisi için önemlidir.
İhracatını A.T. ülkelerine ithalatını ise Türkiye ile yapmaktadır.
BAŞLICA ORTADOĞU ÜLKELERİ
Afganistan
Kuzeyinde Özbekistan, Tacikistan, Türkmenistan, güneyinde Pakistan, Doğusunda Çin, batısında İran.
Başkent Kabildir.
Ülke genelde dağlıktır.Üç bölüme ayrılır.
Kuzey Hindikuş, Bendi Türkistan Dağları ve Ceyhun Irmağı, Orta en dağlık yeridir.(hindikuş dağları).Güney kapalı havza, geneli çöl
Karasal iklim hakimdir.
Hayvancılık gelişmiştir.
Yer altı kaynakları bakımından zengindir.(Fakat teknoloji yetersizliği nedeniyle fazla işletilemez).
En önemli yer altı kaynağı doğalgazdır.
Halıcılık gelişmiştir.

Mısır
Kuzeyinde Akdeniz, güneyinde Sudan, doğusunda İsrail ve Kızıldeniz, Batısında Libya.
Asya ve Afrika kıtalarının birleştiği noktadır.
Dünyanın en uzun akarsularından Nil nehri ülkeyi ikiye ayırır.
Batıda Libya çölü(alçak plato şeklinde), doğudaki ise çöller yüksek plato şeklindedir.
Ülke genelinde çöl iklimi hakimdir.Nüfusun tamamına yakını Nil vadisi ve deltasında toplanmıştır.
Yılda üç ya da dört kez topraktan ürün alınır.
Pamukta alınan birim alanda verimde dünyada  ilk sıralardadır.
Kümes hayvancılığı gelişmiştir.
En önemli yer altı kaynağı petroldür.
Nüfus artış hızı yüksektir.
BALKAN ÜLKELERİ
Makedonya
Kuzeyinde Yügoslavya, güneyinde Yunanistan, doğusunda Bulgaristan, batısında Arnavutluk,
Genelde dağlıktır(Şar, pelister, oğrazdan dağ.)
En önemli akarsuyu Vardar ırmağı.
Karasal iklim görülür.
Yugoslavya(Sırbistan-Karadağ)
Kuzeyinde Macaristan, güneyinde Makedonya-Arnavutluk, doğusunda Bulgaristan-Romanya, batısında Bosna-Hersek.
Ülke geneli dağlıktır.(Koca Balkan Rodop ve Dinar dağ)
Tuna-Sava-Tisa ırmakları bulunur.
Karasal iklim özellikleri görülür.
Türkiye ile olan ilşkiler gelişmemiş.
BAŞLICA AVRUPA ÜLKELERİ
İtalya
Akdenizde bir yarımada devletidir.Kuzeyinde İsviçre, kuzey doğusunda Avusturya-Slovanya, Kuzey batısında Fransa, doğusunda Adriya denizi, batısında Tren, güneyinde Akdeniz.
Sicilya ve Sardinya adaları bu devlete aittir.
Alp dağları, Apenin sıradağları, etna yanardağı önemli dağlarıdır.
Po ovaso, po, Adige, Tiber ırmakları bulunur.
Kuzey İtalya(Alp dağ.)da karasal iklim, yarımadasında Akdeniz iklimi.
Dünmyanın en gelişmiş 5. ülkesidir.
Avruoanın ençok pirinç üreten ülkesidir.
Bağcılık gelişmiştir.
Alp dağları eteğinde mandıracılık yaygındır.
Otomotiv sanayi gelişmiştir.
,



İspanya
İber yarımadası üzerinde bulunur.
Kuzeyinde Fransa ve Atlas okyanusu, güney ve güneydoğusunda Akdeniz, batısında Portekiz.
Endülüs, Morena, Kantabriya, Pireneler, önemli dağlarıdır.
Ülkenin orta kesiminde Maseta Platoları bulunur.
Ebro, Guadalguiuir, Tajo, Guadiana önemli akarsularıdır.
Atlas okyanusu kıyılarında ılıman okyanusal iklim görülür.
Orta kısımlarında karasal iklim, Akdeniz kıyılarında Akdeniz iklimi.
Tarım ve Hayvancılık (kuzeyde büyükbaş orta kısımlar küçükbaş) ülke ekonomisinde önemlidir.
Turizm ülke ekonomisine büyük katkı sağlar.
Taş kömürü, bakır, demir, civa, uranyum çıkarılır.
Portekiz
İber yarımadasında bulunur.
Kuzey ve doğusunda İspanya, batı ve güneyinde Atlas okyanusu bulunur.
Kuzey kıyılarında ılıman okyanusal, güney kıyılarında Akdeniz iklimi görülür.
Tarım, balıkçılık, küçükbaş hayvancılık önemlidir.
Turizm ülke ekonomisi için önemlidir.
Almanya
Kuzeyinde Danimara, güneyinde İviçre Avusturya, doğuda Çek cum. Polonya, batıda Hollanda, Belçika, Lüksemburg, Fransa bulunur.
Elbe, Tuna, Weser, Ren önemli akarsularıdır.
Ilıman, okyanusal ve karasal iklim özellikleri görülür.
Taş kömürü ve lişnyit önemli yer altı kaynaklarıdır.
Ormancılık önemlidir.
Dünyanın en büyük otomobil üreticilerindendir.
Dış ticarette Avrupa’da bir dünyada ikinci sıradadır.
Türkiye’nin dış ticaretinde ilk sırada yer alır.
İkinci Dünya Savaşından sonra ikiye bölünmüş ve 1990 yılında Demokratik Almanya, Federal Almanya’ya katılarak Birleşik Almanya ortaya çıkmıştır.

İsviçre
Kuzeyinde Almanya, güneyinde İtalya, batısında Fransa, doğusunda Avusturya bulunur.
Jura ve Alp dağları bulunur.
Ren ve Rhone önemli akarsularıdır.
Karasal iklim hakimdir.(sert karasal)
Yer altı kaynakları azdır.
Tarımsal üretim ülke ihtiyacını karşılamaz.
Ekonomisinde turizm, bankacılık, ulaşım önemli yer tutar.
Saatleri dünyaca ünlüdür.
Mali ve siyasi istikrarı nedeniyle dünya para piyasasının önemli merkezlerindendir.
Gelişmiş kara-demir yolu ağına sahiptir.
Dağ turizmi-kayak merkezleri dünyaca ün yapmıştır.
Macaristan
Kuzeyde Slovakya, güneyde Yügoslavya-Hırvatistan, doğuda Ukrayna, batıda Slovanya-Avusturya bulunur.
Büyük bir bölümünü ovalar oluşturur.(büyük ova ve kuzey ova).
Tuna ve Tisa ırmakları bulunur.
Ülke genelinde karasal iklim görülür.
Ülkenin %70’i ekili-dikili arazi durumundadır.(buğday mısır tütün pirinç )
Ülke ekonomisi tarım ve sanayiye dayanır.
Nüfus artış hızı düşüktür.
Avusturya
Kuzeyinde Almanya Çek cum., güneyine İtalya Slovenya, doğusunda Slovakya Macaristan, batısında İsviçre bulunur.
Büyük bölümü Alp dağları ile kaplıdır.
Buzul şekilleri ve buzul gölleri fazladır.
Tuna, Mur, Drava ırmakları bulunur.
Karasal iklim özellikleri görülür.
Nüfus yoğunluğu fazla, nüfus artış hızı düşüktür.
Tarım ve hayvancılık gelişmiştir (modern yöntemlerle yapılır).
Turizm (kış turizmi) önemlidir.
Çek Cumhuriyeti
Kuzeyinde Polonya, güneyinde Avusturya, doğusunda Slovakya, batısında Almanya bulunur.
Batıda Bohemya bölgesi platolardan, doğudaki Moravya bölgesi ovalardan oluşur.
Ülkede karasal iklim hakimdir.
Hayvancılık ve ormancılık ülke ekonomisinde önemli yer tutar.
Sanayi gelişmiştir.Yeraltı kaynakları bakımından fakirdir.
Slovakya
Kuzeyinde Polonya, güneyinde Macaristan, Doğusunda Ukrayna, batısında Çek Cumhuriyeti bulunur.
Büyük bir bölümü dağlıktır(Karpat Dağları).
Karasal iklim görülür(Yaz yağışları).
Tuna Ovası bulunur.
Ekonomi tarıma dayalıdır.
Hayvancılık ve ormancılık faaliyetleri gelişmiştir.
KUZEY AVRUPA
İsveç
İskandinav yarımadasında bulunur.
Batısında ve kuzeyinde Norveç, kuzey doğusunda Finlandiya, doğusunda ve güneyinde Baltık Denizi bulunur.
İsveç-Norveç sınırı boyunca İskandinav dağlrı yer alır.
Skyer kıyı tipi yaygındır.
Zengin bir akarsu ağı vardır.
İrili ufaklı binlerce göl bulunur.
Güney kıyılarında iklim ılımandır.(golfstream sıcak su akıntısı) diğer alanlarda karasal iklim hakimdir.
Nüfus artış hızı düşüktür.(nüfusu da azdır.)
Hayvancılık ve balıkçılık önemli gelir kaynbaklarıdır.
Avrupa’nın en büyük demir cevheri üreticisidir.
Avrupa’nın ormancılık ve elektrik enerjisi üretiminde önde gelen ülkelerindendir.
Sanayisi çok gelişmiştir.
Norveç
Kuzeyinde Kuzey Buz Denizi, kuzey doğusunda Finlandiya, güneyinde Kuzey Denizi, doğusunda İsveç, batısında Atlas Okyanusu bulunur.
Büyük bir kısmı İskandinav Dağları ile kaplıdır.
Kıyılarında fiyord kıyı tipi görülür.
Atlas Okyanusu kıyılarında iklim ılımandır.(golfstream sıcak su akıntısı)
Dağlık alanlarda karasal iklim hakimdir.
Nüfusu ve nüfus yoğunluğu az, nüfus artış hızı düşüktür.
Denizcilik ve balıkçılık ülkesi olarak tanımlanır.
Tarım gelişmemiştir.
Ormancılık çok gelişmiştir.
Balıkçılık ülke ekonomisinde önemli yer tutar.
Hidroelektrik potansiyeli fazladır.



Danimarka
Kuzey Avrupa’da bir adalar devletidir.
Jutland yarımadası ve 500 kadar adadan oluşur.
Baltık denizi ve kuzey denizi arasında yer alır.



Enyüksek yeri 170 m dir.
Ilıman okyanusal iklim görülür.



Tarım modern yöntemlerle yapılır.
Balıkçılık ve hayvancılık gelişmiştir.
Dünya’nın önde gelen ticaret ülkelerindendir.
Finlandiya
Kuzeyinde Norveç, kuzeybatısında İsveç, batı ve güneyinde Baltık Denizi, doğusunda Rusya bulunur.
Yaklaşık 1/3 ü Kuzey Kutup Dairesinde yer alır.
Ülkenin büyük bir bölümü ovalarla kaplıdır.
Ortalama yükseltisi 150 m dir.
Ülke göller ülkesi olarak bilinir.(188000 göl vardır ülke yüz ölçümünün %10 u)
Yerşekilleri oluşumunda buzul aşındırması önemli rol oynamıştır.
Ilıman bir iklime sahiptir.(gulfstream sıcak su akıntısı ve batı rüzgarları)
Nüfus ve nüfus artış hızı düşüktür.
Orman sanayisi çok gelişmiştir.
Kağıt ve orman sanayi ülke ekonomisinin en önemli sektörüdür.
BATI AVRUPA
Fransa
Kuzeyinde Belçika, güneyinde Akdeniz, Doğusunda İsviçre-İtalya, kuzeydoğusunda Lüksemburg-Almanya, batısında Atlas Okyanusu, kuzey batışında Manş Denizi, güney batısında İspanya bulunur.
Büyük bir bölümü ovalar ve platolardan oluşur.
Alpler Juralar ve prene dağları en önemli dağlarıdır.


Garonne, Seine, Rhone, Loire önmeli akarsularıdır.
Atlas okyanusu kıyılarında ılıman okyanusal iklim, doğusunda karasal iklim, güney doğusunda Akdeniz iklimi görülür.
Nüfus artış hızı düşüktür.
Avrupa’da tarımsal üretimi kendine yeten tek ülkedir.
Dünya buğday üretiminde 5. sıradadır.
Elektrik üretiminde Nükleer enerji ön plandadır.
Sanayide dünyada 4. sıradadır.
Turizm çok gelişmiştir(Dünyada turist sayısı bakımından 3. sıradadır.).
Karayolu uzunluğu bakımından Avrupa’da 1. dir.
Dünyanın önde gelen ticaret ülkelerindendir.
Türkiye’nin ençok ticaret yaptığı 5. ülkedir.
İngiltere
Atlas okyanusunda yer alan bir ada devletidir.
Galler, İngiltere, İskoçya olmak üzere üç siyasi bütünlükten oluşmaktadır.
Ülkenin ırmakları kısa boylu rejimi düzenlidir.
Ülkede ılıman okyanusal iklim hakimdir.
Tarım ve hayvancılık çok gelişmiştir.
Dünyanın balık avlayab

Dünya

Dünya, Güneş Sistemi'nin 9 gezegeninden biridir ve Güneş'e olan uzaklığı bakımından 3. Sırada bulunur. Coğrafya'nın asıl konusunu oluşturan Dünya'yı incelemek için bazı kavramların bilinmesi gerekir:

Eksen

Kutup Noktası

Ekvator

Paralel

Meridyen


Dünya'nın Şekli :

Dünyanın Şekli ve Boyutları :


Dünya, Kutup Noktaları'nda basık, Ekvator'da şişkindir. Dünya'nın kendisine özgü bu şekline geoid denir. Geoide en yakın geometrik şekil elipsoiddir. Verilen boyutlar "Hayford Elipsoidi" ne aittir.


Dünya'nın Boyutları


Ekvator yarıçapı = 6.378,4 km

Kutuplar yarıçapı = 6.356,9 km

Ekvator çevresi = 40.076,6 km

Kutuplar çevresi = 40.009,1 km

Pratikte bu uzunluklar yaklaşık olarak alınmaktadır.



Paralellerin Özellikleri :



Ekvator'a paralel uzanırlar
Çapları ve uzunlukları Ekvator'dan kutuplara doğru kısalır.
Ekvator'dan kutuplara doğru sayısız paralel çizilebilir. Ancak değerlendirme kolaylığı bakımından birer derece aralıklarla çizildikleri varsayılır.
Paralellerin 90 tanesi Kuzey Yarım Küre'de, 90 tanesi Güney Yarım Küre'de bulunur.
60. paraleller Dünya'nın küreselliğinden dolayı Ekvator'un yarısı uzunluğundadır.
Birbirini izleyen 2 paralel arasındaki uzaklık her yerde yaklaşık 111 km'dir.


UYARI : Dünya'nın geoid şekli nedeniyle 2 paralel arasındaki uzaklık Ekvator'dan kutuplara doğru artar. Örneğin, Ekvator ile 10 (kuzey-güney) enlemleri arasındaki uzaklık 110.596 m iken, 890-900 (kuzey-güney) enlemleri arasındaki uzaklık 110.700 m'dir. Ancak birbirini izleyen 2 paralel arasındaki uzaklık pratikte 111 km olarak kabul edilmiştir.



Özel Paraleller


Bazı paralellerin yerleri, güneş ışınlarının yere değme açısına bağlı olarak doğa tarafından belirlenmiştir. Bunlar :

Ekvator

Dönenceler

Kutup Daireleri

Kutup Noktaları


Ekvatorun Özellikleri


En uzun paraleldir.
Güneşin önünden en hızlı geçen noktaların oluşturduğu paraleldir.
3) Dünya'nın eksen çevresindeki dönüş hızı Ekvator'da yaklaşık 1670 km/saat'tir.
Güneş ışınlarını 21 Mart ve 23 Eylül'de dik açıyla alır.
Yıl boyunca sıcak olduğundan termik alçak basınç kuşağıdır.
Yükseltici hava hareketleri görüldüğü için bol yağış alır.
Gece ve gündüz süreleri yıl boyunca birbirine eşit ve 12'şer saattir.

Dönencelerin Özellikleri


Yerleri, yer ekseninin eğikliğine bağlı olarak belirlenen Dönenceler, 23027' Kuzey ve Güney paralelleridir.
Kuzey Yarım Küre'dekine Yengeç Dönencesi, Güney Yarım Küre'dekine Oğlak dönencesi denir.
Orta kuşak ile Tropikal kuşağı birbirinden ayırırlar.
Güneş ışınlarının düz zeminlere dik geldiği en son noktalardır.
5. Yengeç Dönencesi 21 Haziran'da, Oğlak Dönencesi 21 Aralık'ta Güneş ışınlarını dik açı ile alır.


Kutup Noktalarının Özellikleri


90. Kuzey ve Güney paralelleridir.
Güneş ışınlarının düz zeminlere en dar açıyla geldiği yerlerdir.
Sürekli soğuk olduğundan kutuplar ve çevresinde yıl boyunca termik yüksek basınç kuşakları oluşur.
Aydınlanma çemberinin 21 mart ve 23 Eylül'de teğet geçtiği yerlerdir.
Bir yıl içinde 6 ay sürekli gündüz, 6 ay sürekli gece yaşanır.
Çizgisel hızın sıfır, yerçekiminin en fazla olduğu yerlerdir.


Kutup Dairelerinin Özellikleri



Yerleri, yer ekseninin eğikliğine bağlı olarak belirlenen Kutup Daireleri, 66033' Kuzey ve Güney paralelleridir.
Kutup kuşağı ile Orta kuşağı birbirinden ayırırlar.
Aydınlanma çemberinin yıl içinde yer değiştirdiği ve 21 Haziran ile 21 Aralık'ta teğet geçtiği paralellerdir.
21 Haziran'da Kuzey Kutup Dairesi'nde, 21 Aralık'ta Güney Kutup Dairesi'nde 24 saat gündüz yaşanır.




Meridyenlerin Özellikleri


Bir kutuptan diğerine uzanan meridyenler de paraleller gibi sayısızdır. Ancak pratikte her 1 dereceden bir yay geçtiği varsayılarak, 360 tane oldukları kabul edilmiştir.
Birbirini izleyen 2 meridyen arasındaki uzaklık Ekvator üzerinde 111 km olarak kabul edilmiştir.
Başlangıç meridyeni olarak Londra yakınlarındaki Greenwich kabul edilmiştir.
Bir meridyenin, karşıt (anti) meridyeniyle arasında 180 meridyen fark vardır.


UYARI : Meridyen yayları eşit uzunluktadır. Aralarındaki uzaklık Ekvator'dan kutuplara doğru azalır ve tüm meridyenle kutuplarda birleşir.


Birbirini izleyen 2 meridyen arasındaki uzaklık; Ekvator üzerinde 111.322 m. (pratikte 111 km olarak kabul edilmiştir, 45. (Kuzey - Güney) paralellerinde 78.850 m, 90. (Kuzey - Güney) paralellerinde ise 0 m'dir.


Dünyanın Şekline Bağlı Sonuçlar


Dünya'nın geoid şekli nedeniyle, yerçekimi Ekvator'dan kutuplara doğru artar. Dünya, geoid değil de küre şeklinde olsaydı, yerçekimi Dünya'nın her yerinde aynı olurdu.
Dünya'nın geoid şekli nedeniyle Ekvator diğer paralellerden ve meridyenlerden daha uzundur. Dünya küre şeklinde olsaydı, Ekvator çevresi (kutupları çevreleyen iki meridyenin uzunluğu) birbirine eşit olurdu.
Ekvator çevresi =40.077 km
Kutuplar çevresi=40.009 km
Dünya'nın küreselliği nedeniyle, ekseni çevresindeki dönüş hızı Ekvator'dan kutuplara doğru azalır. Ekvator üzerindeki noktalar saatte 1666,6 km yol katederken, Kutup Noktaları'nda alınan yol sıfır km olduğu için, eksen çevresindeki dönüş hızı 0 km/saat'tir.
Dünya'nın küreselliği nedeniyle Kutup Noktaları'nda birleşen meridyen yaylarının uzunluğu birbirine eşittir. Bir kutuptan diğerine uzanan bir meridyen yayının uzunluğu yaklaşık 20.005 km'dir.
Dünya'nın küreselliği nedeniyle meridyenler arası uzaklık, Ekvator'dan kutuplara doğru azalır ve meridyenler Kutup Noktaları'nda birleşirler.
Birbirini izleyen iki meridyen arası uzaklık Ekvator üzerinde 111.322 m iken (pratikte bu uzunluk 111 km kabul edilmiştir), 45. paraleller üzerinde 78.850 m, 90. paralellerde (Kutup Noktaları) 0 m'dir.
Dünya'nın küreselliği nedeniyle, paralellerin uzunluğu Ekvator'dan kutuplara doğru küçülür. Ekvator en uzun paraleldir. Kutuplarda ise paraleller nokta halini alır.
Dünya'nın küreselliği nedeniyle aydınlık ve karanlık yarıküreler oluşur. Böylece yeryüzünün bir yarısı gündüzken, diğer yarısında gece yaşanır.
Dünya'nın küreselliği nedeniyle 21 Mart ve 23 Eylül'de Ekvator'dan kutuplara doğru Güneş ışınlarının yere değme açısı daralır. Bu tarihlerde Ekvator Güneş ışınlarını dik açı ile alır. Bu nedenle yatay düzleme dik duran cisimlerin gölgesi oluşmaz. Kutuplara doğru güneş ışınlarının yere değme açısı daraldığı için cisimlerin gölge boyu uzar.
Dünya'nın küreselliği nedeniyle güneş ışınlarını yıl boyunca dik ve dike yakın açı ile alan Ekvator'un güneşten aldığı ısı enerjisi daha fazladır. Kutuplara doğru ışınların gelme açısının daralması nedeniyle alınan ısı enerjisi azalır.
Dünya'nın küreselliği nedeniyle yerden yükseldikçe görülebilen alan genişler.
Dünya'nın küreselliği nedeniyle termik basınç kuşakları oluşur.

Termik Basınç Kuşakları


Dünya'nın küreselliği nedeniyle ısınma ve soğumaya bağlı oluşan basınçlara termik basınç denir. Güneş ışınlarını, yıl boyunca dik ve dike yakın açılarla alan Ekvator fazla ısınır. Isınan hava genleşerek yükselir ve basınç düşer. Kutuplar, ışınları dar açı ile aldığından her zaman soğuktur.Soğuk hava ağır olduğu için yere çöker ve basınç yükselir.

Dünya'nın küreselliği nedeniyle, Kutup Yıldızı'nın görünüm açısı Kuzey Kutbu'ndan Ekvator'a doğru daralır. Bu nedenle 60. Kuzey paralelinde 60° açı ile görülen Kutup Yıldızı Güney Kutbu'nda görülmez.
Dünya'nın küreselliği nedeniyle hep aynı yönde hareketle başlangıç noktasına ulaşılır. 1519 yılında Macellan tarafından, hep batıya gidilerek çıkış noktasına varılabileceği düşüncesi ile İspanya'nın Cadiz Körfezi'ndeki Sancular Limanı'nda başlatılan ve aynı limanda 1522 yılında son bulan Dünya seyahati ile bu sonuca ulaşılmıştır.


Dünya’nın Hareketleri


Dünya’nın Günlük Hareketi (Eksen Çevresindeki Hareketi)


Dünya, batıdan doğuya doğru ekseni çevresindeki dönüşünü 24 saatte tamamlar. Buna 1 Güneş günü denir. Dünya'nın ekseni çevresindeki hareketinin hızı, 2 farklı şekilde ifade edilir.


Çizgisel Hız


Dairesel hareket yapan Yerküre üzerindeki bir noktanın birim zamanda eksen üzerindeki yer değiştirme hızıdır. Çizgisel hız, dünyanın küreselliği nedeniyle Ekvator'da en fazladır, kutuplara doğru azalır.


Açısal Hız


Dairesel hareket yapan Dünya üzerindeki bir noktanın birim zamanda oluşturduğu dönüş açısıdır.

Dünya, ekseni çevresindeki hareketi sırasında 4 dakikada 1 derecelik, 1 saatte 15 derecelik, 24 saatte 360 derecelik dönüş yapar.

Açısal hız, dünya üzerindeki her noktada aynıdır.



UYARI : Dünya kendi ekseni çevresinde,

4 dakikada 10' lik,

1 saatte 150' lik,

24 saatte 360°'lik dönüş yapar.


Günlük Hareketin Sonuçları


Dünya'nın ekseni çevresindeki dönüşünün etkisiyle,


Bir noktaya Güneş ışınlarının gelme açısı ve yatay düzleme dik duran cisimlerin gölge boyları günün saatlerine göre değişir.
Güneş ışınları öğle saatinde en büyük açıyla gelir ve en kısa gölgeler oluşur.
Gece ve gündüzler birbirini izler.
Günlük sıcaklık farkları oluşur.
Dünya'nın ekseni çevresindeki dönüşünün etkisiyle, rüzgarlar esme yönlerinden saparlar. Bu sapma, Kuzey Yarım Küre'de esme yönünün sağına, Güney Yarım Küre'de esme yönünün soluna doğrudur.
Dünya'nın ekseni çevresindeki dönüşünün etkisiyle, okyanus akıntıları yönlerinden sapar ve halkalar oluştururlar. Okyanus akıntılarını başlatan sürekli rüzgarlardır. Bu nedenle rüzgarların esme yönlerinden sapmasına bağlı olarak akıntılar da yönlerinden sapar.


Dünyanın Yıllık Hareketi


Dünya ekseni çevresinde hareket ederken aynı zamanda saat ibresinin tersi yönde, Güneş'in çevresinde de döner. Bu hareketini elips bir yörüngede 365 gün 6 saatte tamamlar. Buna 1 Güneş yılı denir. Dünya'nın yıllık hareketi sırasında, Güneş'in çevresinde çizdiği yörünge düzlemine ekliptik denir. Yörünge şeklinin elips olması nedeniyle Dünya yıllık hareket sırasında Günöte - Günberi konumuna gelir.


Günöte (Aphel)


Dünya'nın, Güneş'ten en çok uzaklaştığı, yörüngede en yavaş döndüğü gündür. Dünya Günöte konumuna 4 Temmuz'da gelir.


Günberi (Perihel)


Dünya'nın, Güneş'e en çok yaklaşıp, yörüngede en hızlı döndüğü gündür. Dünya Günberi konumuna 3 Ocak'ta gelir.


Yörünge Şeklinin Sonuçları


Dünya Güneş'in etrafında elips bir yörüngede döner. Yörünge şeklinin elips olması nedeniyle;

Dünya'nın yörüngedeki dönüş hızı, Güneş'e yaklaştıkça artar, Güneş'ten uzaklaştıkça azalır. Dolayısıyla sonbahar ekinosuna 2 gün gecikme ile 23 Eylül'de ulaşılır.
Her iki yarımkürede mevsim süreleri değişir.


Mevsim Süreleri : Yörünge şekli tam daire biçiminde olsaydı, Dünya'nın yörüngedeki dönüş hızı değişmez, her iki yarım kürede mevsim süreleri eşit olurdu.

Dünya'nın eksen eğikliği nedeniyle Kuzey Yarım Küre'de ve Güney Yarım Küre'de aynı anda birbirine göre zıt mevsim yaşanır. Birinin yaz süresi diğerinin kış süresi olur. Dünya'nın yörüngedeki dönüş hızının Güneş'e yaklaştıkça artması, uzaklaştıkça azalması nedeniyle Kuzey Yarım Küre'de İlkbahar ve yaz süresi Güney yarım Küre'de sonbahar ve kış süresi daha uzundur.


Eksen Eğikliği


Dünya'nın yıllık hareketi sırasında oluşan yörünge düzlemi (ekliptik) ile Dünya'nın Ekvator düzlemi üst üste çakışmaz.

Aralarında 23°27' lık bir açı bulunur.

Yörünge düzlemi ile eksen arasında ise 66°33' lık bir açı oluşur. Buna Dünya'nın Eksen Eğikliği denir.


Ekliptik: Dünya'nın yörüngesinden geçtiği varsayılan düzleme Ekliptik veya Yörünge Düzlemi denir.


UYARI : Dünya ekseniyle, yörünge düzlemi arasında 66°33'lık,

Ekvator ile yörünge düzlemi arasında 23°27' lık açı bulunmaktadır.

Bu açı daha küçük ya da daha büyük olsaydı, dönence ve kutup dairelerinin enlem dereceleri değişirdi.


Eksen Eğikliğinin Sonuçları


Dünya'nın Güneşe karşı konumu yıl içinde değişir.

Dünya'nın Güneşe Karşı Konumları


21 Mart - 23 Eylül Durumları (Ekinokslar)


a) 21 Mart ve 23 Eylül'de Ekvator üzerindeki noktalar yerel saat 12.00'de Güneş ışınlarını dik açı ile alır.

b) b) Ekvator'da yatay düzleme dik duran cisimlerin yerel saat 12.00' de gölgesi oluşmaz.

c) Aydınlanma çemberi, Kutup Noktalarından geçer.

d) Dünya'nın her yerinde gündüz ve gece süresi birbirine eşittir.

e) Aynı meridyen üzerinde yer alan tüm noktalarda Güneş, yerel saatle aynı anda doğar ve aynı anda batar.

f) 21 Mart'tan sonra Kuzey Y.'de, 23 Eylül'den sonra da Güney Y.' de gündüzler gecelere göre daha uzun olmaya başlar.


21 Haziran Durumu (Solstisi)


a) Güneş ışınları dik açı ile yerel saat 12.00'de Yengeç Dönencesi'ne gelir.

b) Yengeç Dönencesi'nde yatay düzleme dik duran cisimlerin yerel saat 12.00'de gölgesi

oluşmaz.

c) Aydınlanma çemberi Kutup Dairelerine teğet geçer.

d) Bir noktadan kuzeye doğru gidildiğinde gece süresi uzamaya başlar.

e) Kuzey Yarım Küre'de yılın en uzun gündüzü, Güney Yarım Küre'de ise yılın en uzun gecesi

yaşanır. Bu tarihten itibaren Kuzey Yarım Küre'de gündüzler, Güney Yarım Küre'de ise geceler

kısalmaya başlar.


21 Aralık Durumu (Solstisi)


a) Güneş ışınları dik açı ile yerel saat 12.00'de Oğlak dönencesi'ne gelir.

b) Oğlak dönencesi'nde yatay düzleme dik duran cisimlerin yerel saat 12.00'de gölgesi oluşmaz.

c) Aydınlanma çemberi Kutup Daireleri'ne teğet geçer.

d) Bir noktadan kuzeye doğru gidildikçe gündüz süresi uzamaya başlar.

e) Kuzey Yarım Küre'de yılın en uzun gecesi, Güney Yarım Küre'de ise yılın en uzun gündüzü

yaşanır. Bu tarihten itibaren Kuzey Yarım Küre'de geceler, Güney Yarım Küre'de gündüzler

kısalmaya başlar.


UYARI : 21 Haziran'da Yengeç Dönencesi, 21 Aralık'ta Oğlak dönencesi, 21 Mart ve 23 Eylül'de Ekvator üzerindeki noktalarda, cisimlerin saat 12.00'da oluşan gölgesi tam dibe düşer. Ekinokslarda, 450 enlemlerinde oluşan gölge boyu cismin boyuna eşittir.


UYARI : 21 Haziran'da,

- Güney Kutup Dairesi ile Güney Kutbu arasındaki enlemlerde gece süresi 24 saatten fazladır.

- Türkiye'de saat 12.00'de cisimlerin yıl içindeki en kısa gölgeleri oluşur.


UYARI : 21 Aralık'ta;

- Kuzey Kutup Dairesi ile Kuzey Kutbu arasındaki enlemlerde gece süresi 24 saatten fazladır.

- Türkiye'de yerel saat 12.00'de cisimlerin yıl içindeki en uzun gölgeleri oluşur.


v Dünya'nın eksen eğikliğine bağlı olarak Dönenceler ve Kutup Daireleri'nin yerleri belirlenir.


Dönenceler

23°27' Kuzeye paralelleridir. Güneş ışınlarının düz zeminlere dik açı ile geldiği en son yerlerdir.

Kutup Daireleri

66°33' Kuzey ve Güney paralelleridir. Aydınlanma çemberinin yıl içinde yer değiştirdiği, 21 Haziran ve 21 Aralık tarihlerinde teğet geçtiği paralellerdir.


v Dünya'nın eksen eğikliğine bağlı olarak matematik iklim kuşakları oluşur.


Matematik İklim Kuşakları


Dünya'nın 23°27' lık eksen eğikliği dikkate alınarak belirlenmiştir. Dönenceler arasında kalan alan, güneş ışınlarının yıl içinde iki kez dik açı ile geldiği Tropikal Kuşak'tır. Dönenceler ile Kutup Daireleri arasında kalan alanlar, güneş ışınlarının yıl içinde gelme açısının en çok değiştiği, bu nedenle 4 mevsimin belirgin olarak yaşandığı Orta Kuşak, Kutup Daireleri ile Kutup Noktaları arasında kalan alanlar ise Kutup Kuşağıdır.


v Dünya'nın eğikliğine bağlı olarak mevsimler oluşur.


Dünya'nın ekseni 23°27' eğik olduğu için Güneş ışınlarının yıl içinde gelme açısı ve buna bağlı

olarak ısıtma miktarı değişir.

21 Haziran'da Kuzey Yarım Küre'de yaz mevsimi,

Güney Yarım Küre'de tam tersine kış mevsimi başlar.

23 Eylül, Kuzey Yarım Küre'de sonbahar,

Güney Yarım Küre'de ilkbahar mevsiminin başlangıcıdır.

21 Aralık'ta Güney Yarım Küre'de yaz mevsimi, Kuzey Yarım Küre'de kış mevsimi başlar.

21 Mart'ta Kuzey Yarım Küre'de ilkbahar, Güney Yarım Küre'de sonbahar mevsimi başlar.


v Dünya'nın eksen eğikliği nedeniyle bir noktaya Güneş ışınlarının gelme açısı ve atmosferde tutulma miktarı yıl içinde değişir.


Örnek : Güneş ışınları 21 Aralık'ta Oğlak Dönencesi'ne dik gelir. Bu tarihte ışınlar Ankara'ya yıl içindeki en dar açı (260) ile ulaşır. Işınların gelme açısının daralmasının yanı sıra, atmosferde en uzun yolu geçerek yeryüzüne ulaşmaları nedeniyle atmosfer tarafından tutulma oranı da en fazladır.

21 Haziran'da ise ışınların Ankara'ya 73° ile ulaşmasına bağlı olarak atmosferde kat ettikleri yol ve atmosfer tarafından tutulma oranı en azdır.


v Eksen eğikliği nedeniyle Güneş'in ufuk düzleminde öğle vakti ulaştığı tepe noktasının yeri yıl içinde değişir.


v Dünya üzerinde aynı anda gece ve gündüz yaşayan alanları birbirinden ayıran sınıra aydınlanma çemberi denir. Dünya'nın eksen eğikliğine bağlı olarak aydınlanma çemberi Kutup noktaları ile Kutup Daireleri arasında yer değiştirir. Bu yer değiştirme soncunda gece ve gündüz süreleri değişir, aralarındaki fark Ekvator'dan kutuplara doğru artar. Bu fark 21 Haziran ve 21 Aralık'ta en fazla olur.


v Bir noktada Güneş'în doğuş ve batış saatleri yıl boyunca değişir. Güneş, yaz aylarında erken doğup geç batarken kış aylarında geç doğup erken batar.

Örnek : 21 Haziran'da Güneş ışınları Yengeç Dönencesi'ne dik gelir. Aydınlanma çemberi Kutup Daireleri'ne teğet geçer. Bunun doğal sonucu olarak Kuzey Yarım Küre'de gündüzler gecelere göre uzundur.


Eksen Eğikliği Olmasaydı


Dünya'nın ekseni 23°27' eğik olmasaydı eksen ile yörünge düzlemi (ekliptik) arasındaki açı 90° olurdu.

Yerleri eksen eğikliğine bağlı olarak belirlenen Dönenceler, Kutup Daireleri ve Matematik İklim Kuşakları oluşmazdı.
Işınlar yıl boyunca Ekvator'a dik gelirdi.
Aydınlanma çemberi yıl boyunca Kutup Noktaları'ndan geçeceği için yeryüzünde gece ve gündüz süreleri sürekli 12 şer saat olurdu.
Dünya üzerindeki bir nokta Güneş ışınlarını yıl boyunca aynı açı ile alacağı için mevsimler oluşmazdı.


Eksen Eğikliği Daha Fazla Olsaydı


Dünya'nın ekseni 23°27' dan daha fazla eğik olsaydı, Dönenceler ve Kutup Daireleri'nin yerleri değişirdi.

Buna bağlı olarak;

Tropikal kuşak ve Kutup kuşağı genişler, Orta kuşak daralırdı.
Orta kuşakta yazlar daha sıcak, kışlar daha soğuk geçerdi.
Aydınlanma çemberinin yer değiştirme alanı genişleyeceği için gece ve gündüz süreleri arasındaki fark daha da artardı.


Eksen Eğikliği Daha Az Olsaydı


Dünya'nın ekseni 23°27' dan daha aza eğik olsaydı, dönencelerin ve kutup dairelerinin yerleri değişirdi. Buna bağlı olarak;

Tropikal kuşak ve Kutup Kuşağı daralır, Orta Kuşak genişlerdi.
Orta Kuşak'ta yazlar daha serin, kışlar daha ılık geçerdi.
Aydınlanma çemberinin yer değiştirme alanı daralacağı için gece ve gündüz süreleri arasındaki fark daha da azalırdı.

Coğrafi Konum


Yeryüzündeki herhangi bir alanın bulunduğu yere, o alanın coğrafi konumu denir. Coğrafi konum, matematik konum ve özel konum olarak iki şekilde ifade edilir.


Matematik Konum



Dünya üzerinde bir nokta veya alanın yerinin belirlenmesi için, o noktanın Ekvator'a ve başlangıç meridyenine olan uzaklığının bilinmesi gerekir. Bunun için enlem ve boylam kavramlarından yararlanılır.

Örnek : Türkiye 36° - 42° Kuzey enlemleri,

26° - 45° Doğu boylamları arasında yer alır.


Özel Konum


Dünya üzerindeki bir yerin çevresine, denizlere, yer şekillerine, anayollara, geçitlere ve komşularına göre konumudur.

Özel Konum;

İklim koşullarını,

Doğal bitki örtüsünü,

Tarımsal etkinlikleri,

Nüfus ve yerleşme biçimini,

Ekonomik etkinlikleri,

Ulaşım olanaklarını,

Siyasal ve kültürel yapıyı etkiler.


Enlem


Dünya üzerindeki herhangi bir noktanın başlangıç paraleli olan Ekvator'a uzaklığının açısal değeridir.

Q açısı, D noktasının Ekvator'a olan uzaklığının açı cinsinden değeridir ve D noktasının enlem derecesini verir.

Örnek :

Q açısının değeri 45 ise, D noktasının enlem derecesi 45° dir.


Enlemin Etkileri


Bir yerin enlemi,

Güneş'in ufukta ulaşabileceği yükseklik

Güneş ışınlarının yere değme açısı,

Gölge boylarının yıl içindeki değişimi,

Gece - gündüz sürelerindeki değişim,

İklim koşulları, hakkında bilgi verir.

İklim koşullarına bağlı olarak,

Bitki örtüsü,

Tarım ürünleri ve hayvan ürünleri,

Akarsu rejimleri,

Deniz sularının özelliği,

Nüfus ve yerleşme özelliği

Tarımın ve ormanların üst yükseklik sınırı,

Kalıcı karların başlama yüksekliği hakkında bilgi edinilebilir.


Boylam


Dünya üzerindeki herhangi bir noktanın başlangıç meridyenine olan uzaklığının açısal değeridir.

Q açısı, D noktasının başlangıç meridyenine olan uzaklığının açı cinsinden değeridir ve D noktasının boylam derecesini verir.

Örnek : D noktasına ait Q açısının değeri 30 derece ise,

D noktasının boylam derecesi 30° dir.


Boylamın Etkileri


Bir yerin boylamı ;

Yerel saatler,

Saat dilimleri,

Aynı enlem üzerindeki noktalarda Güneşin doğuş ve batış saatleri hakkında bilgi verir.


Yerel Saat : Bir noktada Güneş'in gökyüzündeki konumuna göre belirlenen saate yerel saat denir. Aynı boylam üzerindeki noktalarda yerel saat aynıdır. Herhangi bir meridyenin Güneşin tam karşısına geldiği an, meridyen üzerindeki tüm noktalarda yerel saat 12.00'dir.

Güneş, doğudaki bir noktada batıdaki yerlere göre daha önce doğar ve daha önce batar; bu nedenle yerel saat doğudaki yerlerde daha ileridir.


Yerel Saat Hesaplamalarında İzlenecek Yol


Meridyen farkı hesaplanır.
Meridyenler başlangıç boylamına göre aynı yönde ise çıkarma, farklı yönde ise toplama işlemi yapılarak meridyen farkı bulunur.
Zaman farkı hesaplanır.
Birbirini izleyen iki meridyen arasındaki zaman farkı 4 dakikadır. Meridyen farkı ile 4 dakika çarpılarak zaman farkı bulunur.
Zaman farkı soruda verilen yerel saate eklenir veya çıkartılır.
Doğuda olan bir yerin yerel saati ileridir. Bu nedenle soruda verilen yerin yerel saati ileri ise zaman farkı çıkarılır, yerel saati geri ise zaman farkı eklenir.
Örnek : 20. Doğu meridyeni üzerindeki A noktasında yerel saat 21.00 iken,

B noktasının yerel saati kaçtır? Çözüm :

Meridyenler başlangıç boylamına göre aynı yönde oldukları için çıkarma işlemi yapılır.

Meridyen farkı = 40 - 20 = 20 meridyen

Zaman farkı = 4 * 20 = 80 dakika ise 80 / 60 = 1 saat 20 dakika

B noktası A noktasına göre daha doğuda olduğu için yerel saati ileridir.

B'nin yerel saati = 21.00 + 01.20 = 22.20 dir.


Güneş'in Doğuş veya Batış Saatinin Bulunması


Bir noktada Güneş'in doğuş veya batış saati verildiğinde, aynı paralel üzerinde bulunan başka bir noktada Güneş'in doğuş veya batış saatini bulmak için,

Aradaki zaman farkı bulunur.
Güneş doğudaki yerlerde daha erken doğup battığı için, Güneş'in doğuş ve batış saatinin sorulduğu nokta doğuda ise zaman farkı verilen saatten çıkarılır. Sorulan nokta batıda ise zaman farkı verilen saate eklenir.


UYARI : Meridyenler, Greenwich'e (0°) göre farklı yönde ise, meridyen farkını bulmak için toplama işlemi yapılır.

UYARI : 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde (ekinokslarda) bir yerdeki Güneş'in doğuş veya batış saati verilirse, bir başka yerdeki Güneş'in doğuş veya batış saati bulunabilir. Çünkü bu tarihlerde gece - gündüz süreleri eşit olduğu için Güneş doğduktan 12 saat sonra batar ve battıktan 12 saat sonra doğar.

Saat Dilimleri

Dünya 15 derecelik aralıklarla 24 saat dilimine ayrılmıştır. Her saat diliminin ortasından geçen meridyen o saat dilimini kullanan ülkelerin ortak saat ayar meridyenidir. Türkiye 2. Ve 3. Saat dilimlerinde yer alır.


UYARI : Bir ülkede birden çok saat dilimi kullanılması için, ülkenin doğu - batı doğrultusunda en az 2 saat dilimini kapsayacak kadar geniş olması gerekir.

DÜNYA VE EVREN



Dünyamız Samanyolu Galaksisi'ndeki yıldız sistemlerinden güneş sisteminde yer alır.

Bütün gezegenler elips şeklinde bir yörüngede hareket ederler.

ONUNCU GEZEGENİMİZ "SEDNA"



16 Mart 2004 —  Adını Eskimo kültüründe okyanus tanrıçası Sedna’dan alan göktaşı, 10 bin 500 Dünya yılı ile Güneş Sistem’nin en uzun yörüngesine sahip.

Gezegenin keşfi ile astronomlar arasında yeni bir tartışma başladı. Sedna’nın bir gezegen olup olmadığı üzerine kafa yürüten bilim adamları, bu şekilde gezegen kavramını ve Güneş Sistemi’nin de yapısal özelliklerini gözden geçiriyorlar.

Güneş Sisteminin 10. Gezegeni 'Buz ve Kaya Krallığı' mı?

Kısa adı NASA olan Amerikan Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi tarafından fırlatılan Sedna 4 teleskobu, Güneş Sistemi'nde yeni bir gezegen keşfetti.

Eğer bulgular doğruysa, 74 yıllık '9 gezegen' bilgisi tarihe karışacak. BBC'de yayınlanan habere göre, NASA tarafından uzaya fırlatılan Sedna 4 teleskobu tarafından gönderilen bilgilerle, Plüton gezegeninden daha büyük olduğu sanılan yeni uzay cismi, ispat edilmesi halinde Güneş Sistemi'nin 10. gezegeni olacak. Ancak astronomlar, bu cismin halen Güneş Sistemi'nin bir üyesi olup olmadığını araştırıyorlar. Daha önce de Hubble Teleskobu tarafından tespit edilen cisimle ilgili detaylı bilginin bu hafta içinde NASA tarafından dünya kamuoyurna açıklanacağı kaydedildi. En son 1930 yılında varlığı ispatlanan Plüton gezegeninden bu yana Güneş Sistemi'nde 9 gezegen olduğuna dair bilim öğretisini alt üst edecek olan 'yeni gezegen', bilim adamları tarafından 'Buz ve Kaya Krallığı' olarak ifade ediliyor.


       
GÜNEŞ SİSTEMİ’NİN SINIRINDA


Sedna, 10 bin 500 Dünya yılı süren Güneş’in etrafında bir tam dönüşü esnasında, yıldıza sadece çok kısa bir süre için yaklaşıyor, ancak bi gezegenin ısınmasına yetmiyor.


Gözlem adı 2003 VB12 olan Sedna kızıl parlak bir renge sahip; bilim adamları parlak kızıl rengin, gezegenin bulunduğu Güneş Sistemi’nin dış bölgeleri için oldukça olağandışı bir durum olduğunu belirtiyorlar. Dr. Brown, Sedna gibi Güneş Sistemi’nin sonu sayılacak bir mesafeden Güneş’in hissedilmediğini belirtti. Dr. Brown, Sedna gezegeninde bulunan bir kişinin Güneş’i toplu iğne ucu büyüklüğünde göreceğini ifade ediyor. Bilim adamları Sedna’nın yüzey ısısının -240 derece olduğunu ve bu değerin son 4.5 milyar yıldır değişmediğini belirlediler.


       
GEZEGEN ‘MADEN’İ


Sedna 1930’da Plüton’nun keşfinden sonra bulunmuş en büyük gök cismi. Kimi astronomlar Sedna’nın Plüton’dan da daha büyük olabileceğini tahmin ediyorlar. California Institute of Technology astronomlarından Prof. Michael Brown liderliğinde yürütülen bir araştırma projesi kapsamında keşfedilen Sedna, Dünya’dan 10 milyar kilometre uzaklıkta Kuiper Kuşağı olarak bilinen bölgede yeralıyor. Kuşakta bulunan binlerce göktaşından şimdiye dek yaklaşık 400 tanesi tam olarak keşfedildi.

Sedna’nın da içinde bulunduğu Kuiper Kuşağı, astronomlar tarafından bir “maden” olarak nitenlendiriliyor. Yüzlerce buzdan göktaşı içeren Kiuper Kuşağı’nda, 2000’de Varuna (900 km), 2001’de Ixion (1.065 km) ve 2002’de Kuaoar (1.200 km) gezegensileri tespit edilmişti. Şubat ayında ise 1.800 km çapında, 2004 DW gözlem adı ile bir başka gezegensi keşfedilmişti.
Bünyesinde binlerce benzer büyüklükte gök cisminin bulunduğu Kuiper Kuşağı Sedna veya daha büyük yeni keşiflere gebe bir bölge. Sedna’nın daha önce bulunan benzer göktaşlarından farkı kendi başına bir yörünge tutturmuş olması. Arizona’da bulunan Tenagra Gözlemevi gezegenin yörüngesini belirlemek üzere çalışmalara başladı.


       
GEZEGEN’LİK TARTIŞMASI


Sedna’nın keşfi gezegen kavramının sorgulandığı ve belki de yeniden tanımlanacağı tartışmaları da alevlendirdi. Bir grup astronom Plüton’nun dahi bir gezegen olmadığını düşünüyor. Yapılacak gözlemler sonunda, Plüton’u gezegen sayılması için yeterli koşulların Sedna için de geçerli olduğuna dair fikir birliği oluşursa, Güneş Sistemi’nin on gezegeni olacak. Bilim çevreleri, göktaşının bir gezegen olarak değer kazanmasının daha geniş gözlemler gerektirdiğinin altını çiziyorlar.
Bunların başında da göktaşının bağımsız Güneş merkezli bir yörüngesi olması kuramı geliyor. Sedna’nın eliptik yörüngesinde Güneş’in etrafında tam dönüşünü 10.500 yılda tamamladığı belirtildi. Uzun çapı 135 milyar kilometre ile Sedna’nın yörüngesi Güneş Sistemi’ndeki en uzun yörünge.
Gezegeni keşfeden Dr. Micheal Brown, göktaşını gezegen yerine, kaya ve buzdan oluşan ve hacmen daha ufak olan “gezegensi” (planetoid) olarak nitelemeyi tercih ediyor. Brown Sedna’nın yeterince yüksek bir yoğunluğa sahip olmadığını düşünüyor.
Keşfi Havaii’deki Gemini Observatory’den Michael Brown ve Chad Trujillo ve San Diego’daki Palomar Gözlemevi’nden Yale Üniversitesi astronomu David Rabinowitz birlikte yaptılar. Ekip Sedna’nın etrafında dönen bir de uydusu olduğunu keşfetti.
       

AY VE ÖZELLİKLERİ

Ay dünyamızın 1/50’si kadardır. Bu sebeple Ay’da yerçekimi azdır(dünyadakinin 1/6’sı kadardır).

 
Ayda atmosfer yoktur. Bunun sonucunda ;

Hava ve su yoktur.

Meteorolojik olay (iklim) görülmez.

Meteorlar doğrudan ay yüzeyine düşer.  Sonuçta büyük krater çukurlukları oluşmuştur.

Günlük sıcaklık farkı fazladır. Bu sebeple mekanik çözülme fazladır.

Canlı hayatı yoktur.

İç ısısını kaybetmiştir. Bundan dolayı volkanik olay görülmez.

Ay günü:   Dünyadaki herhangi bir meridyenin  ard arda  iki kez  Ay’ın karşısından  geçinceye kadar geçen süredir. Bu süre 24 saat 50 dakikadır.

Güneş günü: 24 saattir.

***Ay günü ile güneş günü arasındaki zaman farkından dolayı bir yerde Ay her gün bir önceki güne göre daha geç gözlenir ve gel-git olayı daha geç oluşur.

AY’IN EVRELERİ



Ay’ın aydınlık yüzünün dünyadan görünüşünde bir ay boyunca meydana gelen değişikliklerdir.

 Yeniay ve dolunay evrelerinde büyük gel-git yaşanır. Sebebi dünya , ay  ve güneşin aynı doğrultuda olmasıdır. İlk ve son dördünde ise küçük gel-git yaşanır.

Güneş tutulması, Ay’ın Güneş ile Dünya arasına girmesi ve bazı özel  koşulların sağlanması neticesinde meydana gelir. Tutulmanın olabilmesi için, Ay'ın, Dünya etrafındaki yörüngesiyle Dünyanın Güneş etrafındaki yörüngesinin kesişim yerlerini belirleyen düğüm noktalarında veya bu noktalar civarında (Yeniay safhasında) bulunması gerekir.





Bilindiği üzere bir yıl içerisinde Ay, Dünya etrafında 12 kez dolanır. Dolayısıyla, eğer Ay’ın yörünge düzlemi Dünya’nınkiyle çakışık olsaydı, bir yılda 12 kez Güneş tutulması meydana gelebilirdi. Fakat durum böyle değildir. Ay'ın ve Dünya'nın yörüngeleri arasında 5°'lik bir açı vardır. Yörüngelerdeki bu konum nedeniyle Güneş, Ay ve Dünya'ın aynı çizgi üzerinde olmaları çok sık karşılaşılan bir durum değildir. Böylece her ay bir Güneş tutulması oluşması engellenmiş olur. Nitekim bir yılda en az iki, en çok beş Güneş tutulması meydana gelebilir.

 Bu tutulmaların da az bir bölümü Tam Güneş Tutulması'dır. Ayrıca Tam Güneş Tutulması, Dünya üzerinde tam gölgenin düştüğü çok dar bir bölgeden izlenebilir. Bu da Tam Güneş Tutulması'nın belli bir bölgeden görülme sıklığını çok azaltır. Örneğin 11 Ağustos 1999'dakinden sonra ilk Tam Güneş Tutulması 21 Haziran 2001 tarihinde oldu ve Türkiye'den izlenemedi. Yurdumuzdan izlenebilecek bir sonraki Tam Güneş Tutulması, ancak 29 Mart 2006'da gerçekleşecek .

 Ay dünya etrafındaki yörüngesini tamamlarken, dünyanın güneş ve ay arasında kalmasına neden olabilir. Bu durumda ay yüzeyine düşen güneş ışınları dünya tarafından engellenmiş olur. Karanlıkta kalan ay kısa süreli de olsa dünyadan gözlenemez bu olaya ay tutulması adı verilir. Bulutsuz bir gecede çıplak gözle rahatlıkla fark edilebilen bu olay, güneş tutulmasına göre, dünya yüzeyinde daha geniş bir alandan gözlenebilir. Ay tutulmasının dünya yüzeyinden gözlenebildiği alan dünyanın yarısından 24º kadar fazladır.



DÜNYANIN ŞEKLİ VE SONUÇLARI

Dünyamızın Ekvatorda şişkin, Kutuplarda basık olan kendine has şekline GEOİD denir.

DÜNYANIN BOYUTLARI

 

Ekvator çevresi: 40.076 km

Kutuplar çevresi: 40.009 km

Ekvator yarıçapı: 6378 km

Kutuplar yarıçapı: 6357 km

Karalar yüzölçümü:149 milyon km2(%29)

Denizler yüzölçümü: 361 milyon km2(%71)

KYK’de karalar %39 denizler %61

GYK’de ise karalar %19 denizler %81 dir.

 

DÜNYANIN ŞEKLİNİN SONUÇLARI

Ekvatorun uzunluğu tam dairelik bir meridyenin uzunluğundan fazladır.

Paralellerin uzunluğu kutuplara doğru azalır.

İki meridyen arasındaki uzaklık kutuplara doğru azalır.

Güneş ışınlarının düşme açısı kutuplara doğru azalır.

Yer şekilleri haritaya gerçeğe tam uygun olarak aktarılamaz.

Aynı anda Dünyanın yarısı aydınlık (gündüz) yarısı karanlık (gece) olur.

Dünyanın çizgisel dönüş hızı kutuplara doğru azalır.

Yer çekimi kutuplara doğru artar.

 

DÜNYANIN HAREKETLERİ VE SONUÇLARI

DÜNYANIN GÜNLÜK HAREKETİ VE SONUÇLARI



Gece gündüz olayı ardalanır (birbirini takip eder).

Güneş ışınlarının düşme açısı günün her saatine göre değişir.

Yerel saat farkları oluşur.

Günlük sıcaklık farkları oluşur. Buna bağlı olarak;

Meltem rüzgarları oluşur .

Mekanik çözülme olu