MAASTRİCHT ZİRVESİ
Maastricht Zirvesi’nin hazırlıkları, 14-15 Aralık 1990 tarihlerinde Roma Zirvesi’nde yapılmıştır ve Avrupa Birliği’ni hızlandırıcı kararlar alınmıştır. Bu kararlar uyarınca Ekonomik ve Parasal Birlik ve Politik birlik alanında düzenlenen iki hükümetlerarası konferans yoluyla Roma Andlaşması’nda değişiklikler yapılması ve 1992 yılı sonunda Tek pazara daha bütünleşmiş bir şekilde ulaşılması amaçlanmıştır. Ekonomik ve parasal birliğin yanısıra politik birlik hedefleri doğrultusunda ortak bir dış güvenlik politikası oluşturmaya yönelmiştir. Uluslar arası alanda seslerini daha çok duyurmak isteyen AT ülkeleri 15 Aralık 1990’da çalışmalarına başlayan iki hükümetlerarası konferansla, Maastricht Zirvesi’nde kurulan yeni Avrupa Birliği’nin temellerini atmıştır.
9-10 Aralık 1991 tarihinde Hollanda’nın Maastricht kasabasında toplanan AT devlet ve hükümet başkanları konseyi “Avrupa Birliği Antlaşması’nın taslak metni üzerinde mutabakata varmıştır. Böylece Avrupa Birliği’nin hukuki temelleri atılmıştır.” Söz konusu dönüşüm, 1957 yılında imzalanan, 1987 yılında Avrupa tek seneti ile üzerinde bazı değişiklikler ve ilaveler yapılan kamu anlaşmasını değiştiren ve biri siyasi birlik, diğeri de ekonomik ve parasal birlik olmak üzere iki başlık altında ele alınabilecek hükümler içeren Avrupa Birliği Anlaşmasının topluluğa üye ülke devlet ve hükümet başkanları tarafından parafe edilmesiyle sağlanmıştır .
Maastricht Zirvesi’nde ek bir protokol ile İngiltere’ye kendi parlamentosunun karar vermesi durumunda para birliği dışında kalması seçeneği tanınmıştır. Danimarka ise, kendi anayasası gereği para birliğine katılma kararını referandumla belirleyecektir.
Avrupa Birliği üzerinde anlaşma sağlanan başlıca konular şunlar olmuştur :
• Ekonomik ve parasal birliğin tamamlanması
• Topluluğun nisbeten fakir ülkelerine yardım fonu
• Ortak dış politika
• Ortak savunma ve güvenlik politikası
• Federalizm yerine sıkı birlik
• Sosyal konular
• Avrupa Parlamentosu’nun yetkilerinin arttırılması
• Ortak vize uygulaması
Maastricht Andlaşması ve Kapsamı
Resmi adı Avrupa Birliği Andlaşması olan Maastricht Andlaşması Avrupa Birliği esası üzerine kurulmuş olup Avrupa Ekonomik Topluluğu adını Avrupa Topluluğuna dönüştürmüştür. Antlaşmanın gelecekteki Avrupa’nın yapılanması için gerekli zemini oluşturma, birliği meydana getiren toplumların gelenek, kültür ve geçmişini gözardı etmeden dayanışmayı güçlendirme, Avrupa Topluluğunun demokratik karakterini ve hukuk devletinin temel insan hak ve hürriyetlerini pekiştirme gibi tarihi ve politik bir önemi vardır.
Maastricht Andlaşması, 200 maddesi, 17 ek protokol ve 33 adet ekiyle Roma Andlaşması’nda yapılan en önemli ve en karmaşık hükümleri içeren 10. değişikliktir. Bu andlaşma bir tür uzlaşma metni durumundadır.
Maastricht Andlaşması, sosyal ve ekonomik ilerlemeyi hızlandıran ve güçlendiren 3 temel ilke üzerine oturtulmuştur.
1. Rekabet ilkesine dayanan serbest piyasa ekonomisi
2. Kamu maliyesinin sağlıklı bir şekilde yönetilmesi
3. İkame etme (subsidarite) ilkesi. Bu ilk genelde toplum müdahalesinin sınırlandırılmasını ve bazı alanlardaki yetki ve sorumlulukların üye ülkelere bırakılmasını kapsamaktadır.
Andlaşma, kademeli olarak gerçekleştirilmesi planlanmış 4 önemli yenilik içermektedir.
a) Ekonomik ve Parasal Birlik
b) Avrupa Vatandaşlığı
c) Ortak Güvenlik ve Dış Politika
d) Tek pazarın kurulmasından sonra değişik alanlarda ortak programlar belirlenmesi
Avrupa Andlaşması’nın yürürlüğe girmesiyle Avrupa Topluluğu yeni oluşturulan Avrupa Birliği’nin üç temel ayağından birisi olmuştur. İkinci temel ayak Ortak Dışişleri ve Güvenlik Politikasıdır. Üçüncü temel ayak ise Adalet ve İçişleri alanında işbirliğidir. Bu üç temel ayak andlaşmanın maddeleri uyarınca Avrupa Birliği çatısı altında ortak bir kurumsal temele dayanmaktadır .
Maastricht Andlaşması ile Getirilen Düzenlemeler
A. Ekonomik ve Parasal Birlik
Ekonomik ve parasal birlik, kişilerin, malların, hizmetlerin ve sermayenin serbest dolaşımının yanısıra, milli paralar arasında kesin olarak tespit edilmiş sabit kurlar ve nihayet tek para biriminin kabulü anlamına gelmektedir.
Ekonomik ve parasal birliğin temel amacı, AT ülkelerinin ekonomik standartları birbirlerine yaklaştırmak ve Topluluk bünyesinde sağlıklı gelişmeyi destekleyecek kalıcı bir fiyat istikrarı sağlamaktır.
Bu amaçlara ulaşmak için gerekli olan ve başta maliye politikası olmak üzere birçok alanda uyum sağlanması gibi hususları da EPB’nin unsurları arasında saymak mümkündür.
Haziran 1989’da yapılan Madrid toplantısında çerçevesinin çizildiği ve ilk somut adımın atıldığı EPB konusunda çok önemli bir gelişme Maastricht Andlaşması ile sağlanmıştır. Bu andlaşma, konu ile ilgili belirsizliklerin giderilmesini ve EPB’nin hukuki temellere oturtulmasını sağlamıştır. Andlaşmanın üçüncü maddesinde üye ülkeler ve toplulukça sıkı koordinasyona dayanan bir ekonomi politikasının benimsenmesi esası getirilmiş ve tek bir para politikası izlenmesi esası düzenlenmiştir.
Andlaşmanın Ekonomik ve parasal politikalar başlıklı bölümünde, tek para uygulamasına geçişin düzenlenmesinin yanısıra üçüncü aşamaya geçişle birlikte ülkelerin parasal alandaki yetkilerinin Avrupa Merkez Bankası’na (AMB) devredilmesi esası da getirilmiştir. Böylece, ekonomik ve parasal alandaki hükümetlerarası işbirliği sürecinden uluslar arası bir entegrasyona geçiş sağlanmaya çalışılmaktadır. Bununla birlikte, ekonomi politikalarının idaresi Avrupa Konseyi’nde sağlanacak mutabakat uyarınca, bakanlar konseyince nitelikli çoğunlukla belirlenecek genel yönlendirmeler doğrultusunda üye ülkelerinin denetimine bırakılmıştır.
1990-91 yıllarında gerçekleşen Hükümetlerarası Konferans sürecinde Birlik üyesi ülkeler tarafından Ekonomik ve Parasal Birliğin gerçekleştirilmesine yönelik bazı öneriler ileri sürülmüştür. Hollanda Dönem Başkanlığı tarafından hazırlanan önerinin Hükümetlerarası Konferansa sunulması ile birlikte Ekonomik ve Parasal Birliğe yönelik yapılan çalışmalar hızlanmıştır. Maastricht Zirvesi öncesinde uyuşmazlık noktalarını oluşturan sorunların çözümü doğrultusundaki girişimler artmıştır. Hükümetlerarası Konferans sürecinde daha önce üzerinde görüş birliğine varılamayan bazı noktalarda uzlaşma eğilimi görülmüştür. Bu hususlar şunlardır:
1) Ekonomik ve Parasal Birliğin ikinci aşamasına geçilmesiyle birlikte oluşturulacak Avrupa Para Enstitüsü Yönetim Kurulu'nun yapısı hususunda anlaşmaya varılmıştır.
2) Ikinci aşamada isteyen üye ülkeler, döviz rezervlerinin bir bölümünün veya tamamının idaresini Avrupa Para Enstitüsü'ne devredebileceklerdir.
3) Üçüncü aşamada Avrupa Para Enstitüsü'nün yerini alacak olan Avrupa Merkez Bankası'nın yapısı hususunda mutabakat sağlanmıştır.
4) Üçüncü aşamaya geçen ülkelerden aşırı bütçe açığına imkan tanıyanlara uygulanacak yaptırımlar konusunda anlaşmaya varılmıştır.
1. Ekonomik ve Parasal Birliğin Aşamaları
Ekonomik ve Parasal Birliğe üç aşamada ulaşılması hedeflenmiştir. Buna göre;
a.Birinci aşama
Birinci aşama, l Temmuz 1990 tarihinde başlamıştır. Bu aşamanın en önemli unsuru sermaye hareketlerinde tam libaralizasyonun sağlanması ve üye ülke ekonomi ve maliye politikalarının birbirine yaklaştırılmasıdır. Bu aşama, 31 Aralık 1993 tarihinde sona ermiştir.
b.İkinci Aşama
1.1.1994 tarihinde başlayan ikinci aşamada, bir Avrupa Para Enstitüsü kurulması ve Parasal Birliğin tamamlanması ile birlikte bu kurumun Avrupa Merkez Bankasına dönüşerek özerk bir şekilde Topluluk para politikasını yönlendirmesi öngörülmüştür. Bu aşamanın başlangıcından itibaren kamu açıklarının Merkez Bankalarınca finanse edilmesi engellenmiş ve parasal politikaların daha yakından takibi mümkün olmuştur.
c.Üçüncü aşama
Maastricht Zirvesi'nde varılan karar uyarınca, üçüncü aşamaya, en erken, l Ocak 1997'de, en geç l Ocak 1999'da geçilmesi öngörülmüştür. 1996'da Avrupa Konseyi ve aynı zamanda Avrupa Para Enstitüsü tarafından hazırlanacak raporlar doğrultusunda, Maliye Bakanları hangi ülkelerin Tek Para'ya geçiş için gerekli kriterleri yerine getirdiğini tesbit edecektir. Eğer bu kriterleri sağlayan ülke sayısı en az 7'yi bulur ise, Avrupa Konseyi nitelikli çoğunlukla, bu ülkeler için üçüncü aşamanın başlatılması hususunda karar alabilecektir. Böyle bir karar alınmadığı takdirde, en geç, l Ocak 1999' da üçüncü aşamaya geçiş sağlanacaktır. En az her iki yılda bir veya tek paraya geçiş için gerekli şartlan yerine getirmemiş olan bir ülkenin talebi üzerine, Komisyon ve Avrupa Merkez Bankası durumu inceleyecektir.
l Temmuz 1998'den önce devlet ve hükümet başkanları nitelikli çoğunlukla ve Konseyin tavsiyesi üzerine hangi üye devletlerin tek para için gerekli koşullan yerine getirdiğini tesbit edecektir. Bu durumda tek paraya geçiş için 4 devlet yeterli olacaktır. Bu şartlar altında Konsey, Komisyonun tavsiyesi üzerine, nitelikli çoğunlukla, hangi ülkelerin istisna tutulacağını tesbit edecektir .
2. Ekonomik Yakınlaşma Kriterleri
EPB’nin son aşamasına geçiş öncesinde üye ülkeler arasındaki ekonomik farklılıkların giderilmesini sağlamak amacıyla bazı makro büyüklükler açısından yakınlaşma kriterleri tespit edilmiştir. 3. aşamaya geçiş için gerekli ekonomik yakınlaşma şartları şöyle özetlenebilir:
1. Enflasyon oranı: Herhangi bir üye ülkenin yıllık ortalama enflasyon oranı, en düşük enflasyon oranına sahip üç ülkenin ortalamasını 1,5 puandan fazla geçmemelidir.
2. Bütçe Açığı: Üye ülke bütçe açıkları GSYIH'nın yüzde 3'ünü aşmamalıdır.
3. Faiz Oranı: herhangi bir üye ülkenin uzun vadeli devlet tahvili faiz oranı, en düşük enflasyon oranına sahip üç üye ülkenin tahvil faiz oranları ortalamasını 2 puandan fazla geçmemelidir.
4. Kamu borçları: Üye ülkenin kamu borçlarının GSYIH'ya oranı yüzde 60'dan az olmalıdır.
5. Döviz Kurları: Üye ülke paraları son iki yılda diğer bir üye ülke parası karşısında devalüe edilmemeli, Avrupa Para Sistemi kur mekanizmasına dahil olmalı ve normal dalgalanma marjı içinde bulunmalıdır.
Böylece tüm topluluk üyelerinin yıllardan beri disiplinli maliye ve para politikaları uygulayarak uzun vadeli fiyat istikrarını sağlamış olan Almanya’nın standartlarına uyum sağlamaları amaçlanmaktadır. Artık üye ülkeler maliye ve para politikalarını belirlerken topluluk normlarına uyum sağlama hedefini gözetmek durumunda kalacaklardır.
Üye ülkeler bu koşulları yerine getirmedikleri takdirde, 2/3 ağırlıklı oy ile anlaşmada öngörülen 4 müeyyiden biri veya hepsi uygulanabilecektir. Bunlar şöyle özetlenebilir:
• Üye ülke bonolarının sağlıksız olduğu yolunda bir bildiri yayımlanması
• AYB’nin ilgili üye ülkeye borç vermemesi
• AT’na faizsiz bir depozito yatırılması zorunluluğu.
• Para cezası.
3. Yeni Parasal Kurumlar: Maastricht Andlaşması, para ve kur politikasını yönlendirmek üzere yeni kurumlar kurulmasını öngörmüştür.
a) Avrupa Para Enstitüsü (European Monetary Institute):
İkinci aşamada kurulması öngörülen Avrupa Para Enstitüsü(APE), Konsey tarafından yönetilecektir. Konsey; 1 başkan, 1 başkan yardımcısı ve üye ülkelerin Merkez bankaları guvernörlerinden oluşacaktır. APE EPB’nin 3. aşamasına geçiş için gerekli koşulları gerçekleştirmek için çalışacaktır.
Avrupa Para Enstitüsü'nün başlıca görevleri şunlardır:
1) Üye ülkeler Merkez Bankaları arasında işbirliğini güçlendirmek.
2) Fiyat istikrarını sağlamak amacıyla üye ülkeler para politikalarının koordinasyonunu sağlamak.
3) Avrupa Para Sistemi'nin işleyişini gözetmek. Avrupa Para Birliği'nin üçüncü aşamasına geçiş için yapılan hazırlıklar hakkında düzenli raporlar yayınlamak.
4) Euro cinsinden banknotların basımı ve sınır ötesi yapılan ödemelerin Euro cinsinden yapılması için gerekli teknik hazırlıkları yapmak.
5) Gelecekte Avrupa Birliği'nde uygulanacak olan tek para politikasının genel hatlarını belirlemek.
6) Tek Para Politikasının daha verimli çalışması ve finans sektöründe ödemelerin kolay yapılabilmesi için TARGET diğer adıyla (Trans-European Automated Real-Time Gross Settlement Express Transfer) sistemini geliştirmek.
7) Para Birliği'nin üçüncü aşamasında kurulacak olan Avrupa Merkez Bankaları Sisteminin yasal ve kurumsal yapısının oluşması için gerekli hazırlıkları yapmak..
Para Birliği'ne üye ülkelerin Merkez Bankalarının talebi üzerine onların döviz rezervlerini tutmak ve yönetmek. Gerçekleştireceği işlemler ECU yeni adı Euro ile ifade edilecektir.
APE para politikası ve döviz politikasının genel yönlendirmesi hakkında görüş oluşturup tavsiyelerde bulunabilecektir.
APE yılda bir defa, APB’nin 3. aşamasına geçiş için yapılan hazırlıkların durumuna ilişkin olarak Konseye bir rapor sunacaktır.
APE, en geç 31 Aralık 1996 tarihine kadar üçüncü aşamaya geçildiğinde, Avrupa Merkez Bankaları Sisteminin (AMBS) görevlerini yerine getirmek için ihtiyaç duyacağı hukuki, kurumsal ve lojistik çerçeveyi oluşturacaktır.
Parasal Birliğin tamamlanması ile birlikte bu kurumun özerk Avrupa Merkez Bankasına dönüşerek Topluluk para politikasını yönlendirmesi öngörülmüştür.
b)Avrupa Merkez Bankası (AMB):
Üçüncü aşamanın başında, ikinci aşamada kurulan APE’nin yerini Avrupa Merkez Bankası’na bırakması öngörülmüştür. AMB politik otoriteden bağımsız, kurumsal, fonksiyonel, mali ve yönetsel açılardan özerk bir yapıya sahip olacaktır. Banka, kendi yetki alanındaki konularla ilgili olarak Topluluk kurumlarına, kuruluşlarına yada ulusal otoritelere görüş sunabilecektir.
AMB’nin yönetim konseyi ve yürütme kurulu olarak iki organı olacaktır. Yönetim konseyi, Yürütme Kurulu öğeleri ve milli merkez bankaları guvernörlerinden oluşacaktır. Yönetim Konseyi, Topluluğun para politikasını formüle edecektir. Yürütme kurulu, bir başkan, bir başkan yardımcısı veya yardımcıları ve 4 üyeden oluşacaktır. Bunlar, topluluk devlet ve hükümet başkanlarınca ortaklaşa atanacaklardır. Bu atama öncesinde, Konsey’in tavsiyesi, AP ile AMB yönetim konseyinin ise görüşü alınacaktır.Atama 8 yıl için yapılacaktır. Tekrar seçilme mümkün değildir. Yürütme Kurulu’nun görevi, yönetim konseyinin tanımlayacağı Topluluk Para Politikasını yürütmek olacaktır.
Para Birliği'ne katılacak ülkeler 1998 yılında belirlendikten sonra Avrupa Konseyi (European Council) Avrupa Merkez Bankasının yürütme kurulu (Executive Board of the European Central Bank) üyelerini seçecektir. Yürütme Kurulu üyelerinin ve ulusal merkez bankalarının, hükümetlerden ya da diğer kurumlardan talimat almaları yasaklanmıştır. Avrupa Merkez Bankasının bağımsız olması beklenmektedir. Tek para politikası, banka yürütme kurulu üyeleri ve ulusal merkez bankaları başkanlarından oluşan Avrupa Merkez Bankası Yönetim Konseyi (The Governing Council of the European Central Bank) sorumluluğunda olacak ve ulusal merkez bankaları tarafından uygulanacaktır. Günlük döviz kuru politikası Avrupa Merkez Bankasının sorumluluğunda olacaktır. Kur politikasında ana hedef fiyat istikrarını sağlamaktır. Bankanın kur politikasındaki bağımsızlığı, üçüncü ülkelere karşı uygulanacak döviz kuru politikasının sorumluluğunun ECOFIN Konseyine (Council of European Union Economics and Finance Ministers) verildiği takdirde sınırlanmış olacaktır.
4. Tek Para:
Avrupa Para birliğinin oluşturulması ile birlikte tek bir para birimi geçerli olacak ve üye ülke paralarının yerini alacaktır. Maastricht Andlaşması ile AB ülkelerinin benimsediği ortak makroekonomik kriterler doğrultusunda tek bir para birimine ve böylece ortak bir maliye politikasına ulaşılması hedeflenmiştir. AB’nin tek para birimini kabul etme kararı AB Anndlaşması’nın ayrılmaz bir parçasını oluşturmaktadır. Bu durumda üye ülkelerin para ve kambiyo politikalarının tek merkezden belirlenmesi kaçınılmaz olacaktır.
Madrid’de 15-16 Aralık 1995 tarihinde yapılan Avrupa Konseyi toplantısında onbeşlerin hükümet başkanları tek para birimini Euro olarak adlandırmayı kararlaştırmıştır .
KAYNAKLAR
1. GÜRAN Nevzat, Uluslararası Ekonomik Bütünleşme ve Avrupa Birliği, İzmir: 2000.
2. KARLUK Rıdvan, Avrupa Birliği ve Türkiye, 5. Baskı, İstanbul: Beta Yayınları, 1998.
3. ÖZBAY Pınar, Avrupa Birliği ve Euro, Ankara:Türkiye Cumhuriyeti Araştırmalar Genel Müdürlüğü Yayınları Tartışma Tebliği No: 9702.12, Eylül 1997.
4. SAKAL Mustafa, Röhşen ŞAHBAZOV, “Maastricht Andlaşması’nın Türkiye’de Uygulanan Para ve Maliye Politikaları Açısından Değerlendirilmesi”,Vergi Sorunları Dergisi, Sayı 125 (Şubat 1998)
5. SEYİDOĞLU Halil, Uluslararası İktisat,İstanbul: Güzem Yayınları, 1994.
6. T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı, Avrupa Birliği ve Türkiye , Ankara: Ekim 1998.
7.
http://www.canaktan.org/ekonomi/avrupabirligi/maastricht.htm
